Бензин на распутье: Почему топливный вопрос вновь стал одним из главных в Казахстане
Еще несколько недель назад тема топлива оставалась в центре внимания разве что автомобилистов и участников нефтяного рынка. Сегодня же она вновь вышла на первый план. Поводом стали сразу несколько событий: Казахстан начал переход к свободному ценообразованию на бензин и дизельное топливо, в России разгорелся очередной топливный кризис, а на этом фоне появились сообщения о возможных
Автор: Редакция Fresh City
Власти уверяют, что оснований для беспокойства нет. Однако эксперты призывают смотреть на ситуацию шире. По их словам, происходящее сегодня - это не отдельные эпизоды, а признаки масштабной перестройки всего топливного рынка.
Почему о бензине снова заговорили
В последние месяцы Министерство энергетики последовательно объясняет необходимость отказа от жесткого государственного регулирования цен. По мнению ведомства, многолетнее искусственное сдерживание стоимости топлива привело к целому ряду проблем.
Главная из них - огромная разница в цене между Казахстаном и соседними странами. Казахстанский бензин оставался одним из самых дешевых в регионе. Это стимулировало нелегальный вывоз топлива через границу, а также делало отрасль менее привлекательной для инвестиций. В результате нефтеперерабатывающие заводы работали практически на пределе возможностей, но при этом не получали достаточных стимулов для дальнейшего развития и модернизации.
Министр энергетики Ерлан Аккенженов неоднократно заявлял, что переход к рыночному ценообразованию - вынужденная мера. По его словам, стоимость топлива должна постепенно приблизиться к экономически обоснованному уровню, иначе отрасль столкнется с нехваткой инвестиций и рисками для стабильного обеспечения внутреннего рынка. При этом в министерстве подчеркивают: речь не идет о резком одномоментном росте цен - изменения должны происходить поэтапно.
Однако именно в этот момент ситуация осложнилась внешними факторами.
Российский кризис - испытание и для Казахстана ?
В конце июня - начале июля внимание всего региона оказалось приковано к российскому топливному рынку. Причиной стали перебои в работе сразу нескольких нефтеперерабатывающих заводов после серии атак беспилотников на объекты топливно-энергетического комплекса. По данным отраслевых источников, производство бензина в стране временно сократилось, что совпало с традиционным сезонным ростом спроса. В результате российские власти были вынуждены оперативно принимать меры по насыщению внутреннего рынка и наращиванию производства.
Практически одновременно появились сообщения, что Россия рассматривает возможность закупки около 50 тысяч тонн бензина у Казахстана. Новость мгновенно вызвала волну обсуждений в казахстанском обществе. Многие задавались вопросом: если соседняя страна испытывает дефицит, хватит ли топлива самому Казахстану?
Министерство энергетики поспешило успокоить общественность. Ведомство заявило, что официального запроса на поставку топлива не поступало. Более того, даже если коммерческие переговоры состоятся, экспорт возможен только после полного обеспечения внутреннего рынка. Приоритетом, подчеркнули в министерстве, остается снабжение казахстанских потребителей.
Тем не менее сама ситуация показала, насколько тесно сегодня связаны топливные рынки двух стран. Казахстан уже не может существовать в полной изоляции от процессов, происходящих в российской нефтепереработке. Любые перебои у крупнейшего соседа неизбежно отражаются на логистике, спросе и ценовых ожиданиях по всему региону.
Нефтяная страна, которая по-прежнему зависит от трех заводов
На первый взгляд ситуация кажется парадоксальной. Казахстан ежегодно добывает десятки миллионов тонн нефти и входит в число крупнейших производителей углеводородов в мире. Однако нефть сама по себе не становится бензином. Прежде чем попасть в бак автомобиля, она проходит переработку. И именно это звено многие эксперты называют наиболее уязвимым. Сегодня практически весь внутренний рынок обеспечивают три крупных нефтеперерабатывающих завода - Атырауский, Павлодарский и Шымкентский. После масштабной модернизации их мощности выросли, однако специалисты отрасли не раз предупреждали: запас прочности остается небольшим. Любая внеплановая остановка одного из предприятий или затяжной ремонт сразу отражаются на рынке.
Именно поэтому правительство особенно внимательно следит за запасами топлива в период ремонтов. По данным Министерства энергетики, на сегодняшний день имеющихся резервов бензина и дизельного топлива достаточно для обеспечения внутреннего спроса, а ситуация находится под постоянным контролем.
Однако эксперты обращают внимание на другую проблему. За последние годы потребление топлива в Казахстане растет быстрее, чем возможности переработки. Увеличивается количество автомобилей, развивается логистика, растут объемы сельскохозяйственных работ. Это означает, что даже при стабильной работе НПЗ нагрузка на отрасль продолжает увеличиваться.
Дополнительным фактором риска остается разница в стоимости топлива с соседними странами. Пока казахстанский бензин заметно дешевле, сохраняется экономический стимул для нелегального вывоза горюче-смазочных материалов за пределы страны.
Не случайно вначале июля этот вопрос обсуждался на заседании правительства. По информации Кабмина, только за двое суток пограничные службы пресекли 61 попытку незаконного вывоза топлива. Всего было задержано более трех тонн горюче-смазочных материалов, которые пытались вывезти различными способами. Эти цифры стали еще одним аргументом в пользу постепенного перехода к рыночному ценообразованию.
Где проходит граница между экономикой и социальной ответственностью
Именно здесь сегодня разворачивается главная дискуссия. Позиция правительства выглядит достаточно последовательной. Чиновники утверждают, что длительное административное сдерживание цен больше невозможно. Если стоимость топлива существенно ниже, чем в соседних государствах, неизбежно растут объемы нелегального вывоза, а нефтеперерабатывающие предприятия недополучают средства на модернизацию. В конечном итоге это создает угрозу уже для самого внутреннего рынка. Но критики предупреждают: у рыночной модели есть и обратная сторона. Рост цен на бензин практически мгновенно отражается на стоимости грузоперевозок, продукции сельского хозяйства, строительных материалов и услуг. Поэтому любое повышение стоимости топлива становится не только отраслевым вопросом, но и фактором инфляции.
Отдельную обеспокоенность вызывает ситуация в России. Казахстанские аналитики считают, что прямой угрозы для внутреннего рынка республики пока нет, однако влияние российского кризиса полностью исключать нельзя. Любые изменения на крупнейшем рынке ЕАЭС неизбежно отражаются на логистике, спросе и ценовых ожиданиях во всем регионе.
Что будет дальше: три сценария для рынка
Несмотря на многочисленные обсуждения, большинство специалистов сходятся в одном: в ближайшие недели дефицита бензина в Казахстане ожидать не стоит. По данным правительства, запасов топлива достаточно, а ситуация на внутреннем рынке находится под постоянным контролем. Премьер-министр Олжас Бектенов на недавнем совещании поручил усилить контроль за оборотом горюче-смазочных материалов, пресекать незаконный вывоз топлива и не допустить необоснованного роста цен на АЗС. Однако дальнейшее развитие событий будет зависеть сразу от нескольких факторов.
В экспертной среде сегодня обсуждают сразу несколько сценариев. Базовый предполагает плавный рост цен без дефицита топлива. Более осторожный сценарий допускает дополнительное давление на рынок в случае затяжных проблем на российских НПЗ или роста внутреннего спроса в период уборочной кампании. В то же время часть экономистов считает, что масштабы российского топливного кризиса пока не стоит переоценивать и ситуация способна стабилизироваться уже в ближайшие месяцы.
Жол қиылысындағы бензин: Неліктен жанармай мәселесі Қазақстанда тағы да басты мәселелердің біріне айналды
Бірнеше апта бұрын жанармай тақырыбы автокөлік жүргізушілері мен мұнай нарығына қатысушылардың назарында болды. Бүгін ол тағы да алға шықты. Оған бірден бірнеше оқиға себеп болды: Қазақстан бензин мен дизельдік отынға еркін баға белгілеуге көшті, Ресейде тағы бір жанармай дағдарысы өршіп кетті, осының аясында болуы мүмкін екендігі туралы хабарламалар пайда болды.
Билік алаңдауға негіз жоқ деп отыр. Дегенмен, мамандар жағдайға кеңірек қарауға шақырады. Олардың пікірінше, бүгін болып жатқан жайт – жекелеген эпизодтар емес, бүкіл жанармай нарығын ауқымды қайта құрылымдау белгілері.
Неліктен біз қайтадан бензин туралы айтып отырмыз?
Соңғы айларда Энергетика министрлігі бағаны қатаң мемлекеттік реттеуден бас тарту қажеттігін дәйекті түрде түсіндірді. Ведомствоның мәліметінше, жанар-жағармай бағасын ұзақ жылдар бойы жасанды тежеу бірқатар мәселелерге әкеліп соқтырды.
Ең бастысы, Қазақстан мен көршілес елдер арасындағы баға айырмашылығының үлкендігі. Қазақстандық бензин аймақтағы ең арзандардың бірі болып қалды. Бұл жанармайдың шекарадан заңсыз экспортталуын ынталандырды, сонымен қатар саланы инвестиция үшін тартымды етті. Нәтижесінде мұнай өңдеу зауыттары қуаттылық шегіне дейін жұмыс істеді, бірақ одан әрі дамыту және жаңғырту үшін жеткілікті ынталандырулар алмады.
Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов нарықтық баға белгілеуге көшу қажетті шара екенін бірнеше рет айтқан болатын. Оның айтуынша, жанар-жағармай құны біртіндеп экономикалық қолайлы деңгейге жақындауы керек, әйтпесе сала инвестицияның жетіспеушілігіне және ішкі нарықты тұрақты қамтамасыз ету үшін тәуекелдерге тап болады. Бұл ретте министрлік: біз бағаның бір реттік күрт өсуі туралы айтып отырған жоқпыз – өзгерістер кезең-кезеңімен болуы керек.
Алайда дәл осы сәтте жағдай сыртқы факторлардың әсерінен күрделене түсті.
Ресей дағдарысы Қазақстан үшін де сынақ па?
Маусымның соңы – шілденің басында бүкіл облыстың назары Ресейдің жанармай нарығына ауды. Оған себеп отын-энергетика кешені нысандарына ұшқышсыз ұшақтардың бірқатар шабуылдарынан кейін бірнеше мұнай өңдеу зауыттарының жұмысындағы үзілістер болды. Өнеркәсіп көздерінің мәліметінше, еліміздегі бензин өндірісі сұраныстың дәстүрлі маусымдық өсуімен тұспа-тұс келіп, уақытша қысқарды. Нәтижесінде Ресей билігі ішкі нарықты қанықтыру және өндірісті ұлғайту шараларын жедел қабылдауға мәжбүр болды.
Бір мезгілде дерлік Ресей Қазақстаннан 50 мың тоннаға жуық бензин сатып алу мүмкіндігін қарастырып жатқаны туралы ақпарат тарады. Бұл жаңалық қазақ қоғамында әп-сәтте пікірталас тудырды. Көбінің ойы: көрші ел тапшылық көріп жатса, Қазақстанның өзінде жанар-жағармай жеткілікті ме?
Энергетика министрлігі жұртшылықты тыныштандыруға асықты. Ведомство жанар-жағармай жеткізу туралы ресми өтініш болмағанын айтты. Оның үстіне коммерциялық келіссөздер жүргізілсе де, ішкі нарық толық қамтамасыз етілгеннен кейін ғана экспортқа шығуға болады. Министрлік басымдық қазақстандық тұтынушыларды қамтамасыз ету болып қала береді деп атап өтті.
Соған қарамастан екі елдің жанармай нарығының бүгінгі күні қаншалықты тығыз байланыста екенін жағдайдың өзі көрсетті. Қазақстан бұдан былай Ресейдің мұнай өңдеуіндегі процестерден толық оқшау өмір сүре алмайды. Ең үлкен көршісінің кез келген бұзылуы аймақтағы логистикаға, сұраныс пен баға күтулеріне сөзсіз әсер етеді.
Әлі күнге дейін үш мұнай өңдеу зауытына тәуелді мұнай елі
Бір қарағанда, жағдай парадоксальды болып көрінеді. Қазақстан жыл сайын ондаған миллион тонна мұнай өндіреді және әлемдегі ең ірі көмірсутекті өндірушілердің бірі болып табылады. Алайда мұнайдың өзі бензинге айналмайды. Автомобиль цистернасына кірмес бұрын ол өңдеуден өтеді. Дәл осы сілтемені көптеген сарапшылар ең осал деп атайды. Бүгінде ішкі нарықты түгелдей дерлік үш ірі мұнай өңдеу зауыты – Атырау, Павлодар және Шымкент қамтамасыз етеді. Кең ауқымды модернизациядан кейін олардың қуаты артты, бірақ сала мамандары бірнеше рет ескертті: қауіпсіздік маржасы аз болып қалады. Кез келген кәсіпорынның жоспардан тыс тоқтауы немесе ұзаққа созылған жөндеу жұмыстары нарықта бірден көрініс табады.
Сондықтан да үкімет жөндеу жұмыстары кезінде жанар-жағармай қорын жіті қадағалап отыр. Энергетика министрлігінің мәліметінше, бүгінгі таңда бензин мен дизель отынының қолда бар қоры ішкі сұранысты қамтамасыз етуге жеткілікті және жағдай тұрақты бақылауда.
Дегенмен, мамандар басқа мәселеге назар аударады. Соңғы жылдары Қазақстанда жанармай тұтыну мұнай өңдеу мүмкіндіктеріне қарағанда жылдам өсуде. Автокөліктер көбейіп, логистика дамып, ауыл шаруашылығы жұмыстарының көлемі артып келеді. Бұл мұнай өңдеу зауыты тұрақты жұмыс істеп тұрғанның өзінде салаға жүктеме арта беретінін білдіреді.
Тәуекелдің қосымша факторы көрші елдермен жанармай құнының айырмашылығы болып қала береді. Қазақстандық бензин айтарлықтай арзандағанымен, жанар-жағармайдың елден тыс жерлерге заңсыз экспортталуына экономикалық ынталандыру әлі де бар.
Шілде айының басында бұл мәселенің Үкімет отырысында талқыланғаны бекер емес. Министрлер кабинетінің мәліметінше, бар болғаны екі күннің ішінде шекара қызметі жанар-жағармайды заңсыз әкетудің 61 әрекетін тоқтатқан. Барлығы үш тоннадан астам жанар-жағармай ұсталды, олар түрлі жолдармен әкетпек болған. Бұл сандар нарықтық баға белгілеуге біртіндеп көшудің пайдасына тағы бір дәлел болды.
Экономика мен әлеуметтік жауапкершілік арасындағы шекара қайда?
Бүгінгі негізгі пікірталас осы жерде өрбиді. Үкіметтің ұстанымы біршама сәйкес келетін сияқты. Шенеуніктер ұзақ мерзімді әкімшілік бағаны шектеу енді мүмкін емес дейді. Егер жанар-жағармайдың құны көршілес елдермен салыстырғанда айтарлықтай төмен болса, заңсыз экспорт көлемі сөзсіз артып, мұнай өңдеу зауыттары жаңғыртуға жеткілікті қаражат алмайды. Сайып келгенде, бұл ішкі нарықтың өзіне қауіп төндіреді. Бірақ сыншылар нарық үлгісінің кемшілігі бар екенін ескертеді. Бензин бағасының өсуі жүк тасымалының, ауыл шаруашылығы өнімдерінің, құрылыс материалдарының және қызметтердің құнына бірден дерлік әсер етеді. Сондықтан жанармай құнының кез келген өсуі тек салалық мәселе емес, инфляция факторына айналады.
Ресейдегі жағдай ерекше алаңдатады. Қазақстандық сарапшылар әзірге республиканың ішкі нарығына тікелей қауіп төніп тұрған жоқ деп есептейді, бірақ ресейлік дағдарыстың ықпалын толығымен жоққа шығаруға болмайды. ЕАЭО-ның ең ірі нарығындағы кез келген өзгерістер аймақтағы логистикаға, сұраныс пен баға күтулеріне сөзсіз әсер етеді.
Әрі қарай не болады: нарықтың үш сценарийі
Көптеген талқылауларға қарамастан, сарапшылардың көпшілігі бір нәрсеге келіседі: алдағы апталарда Қазақстанда бензин тапшылығы болады деп күтуге болмайды. Үкіметтің айтуынша, жанармай қоры жеткілікті, ішкі нарықтағы жағдай тұрақты бақылауда. Премьер-министр Олжас Бектенов жуырда өткен жиында жанар-жағармай айналымына бақылауды күшейтуді, жанар-жағармайдың заңсыз экспортына жол бермеуді және жанар-жағармай құю бекеттеріндегі бағаның негізсіз өсуіне жол бермеуді тапсырды. Дегенмен, одан әрі даму бірнеше факторларға байланысты болады.
Сарапшылар қауымдастығында бүгінде бірден бірнеше сценарий талқылануда. Негізгісі жанармай тапшылығынсыз бағаның бірқалыпты өсуін болжайды. Неғұрлым сақтықпен жасалған сценарий ресейлік мұнай өңдеу зауыттарында ұзаққа созылған проблемалар немесе егін жинау науқаны кезінде ішкі сұраныстың артуы жағдайында нарыққа қосымша қысым жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, кейбір экономистер ресейлік отын дағдарысының ауқымын әлі асыра бағалауға болмайды және жағдай алдағы айларда тұрақтана алады деп есептейді.
