Цифровая безопасность для казахстанских журналисток
Для женщин-журналисток риск часто имеет дополнительное измерение. Вместо разговора о работе внимание переключается на внешность, одежду, семью и личную жизнь. Именно поэтому в Казахстане появился Aiel Qorgan - новый ресурс, посвящённый цифровой безопасности женщин-журналисток и практическим действиям в ситуациях онлайн-насилия. На сайте собраны инструкции по защите аккаунтов и персональных данных, противодействию кибербуллингу, безопасному использованию мессенджеров и алгоритмы действий при угрозах, преследовании или взломе.
Автор: Редакция Fresh City
Не критика, а травля
Журналистка медиаиздания Umarovnews Мария Мельникова говорит, что столкнулась с кибербуллингом практически в самом начале своей карьеры.
Издание, где она тогда работала, регулярно занималось острыми темами: писало о сомнительных госзакупках, громких уголовных делах, вопросах, связанных с властью. Такие публикации закономерно вызывали негативную реакцию в социальных сетях. Но, по словам Мельниковой, проблема заключалась в том, что вместо критики текста или аргументов автора появлялись уничижительные комментарии и откровенно мизогинные выпады.
- Конструктивная критика - это одно. Когда пользователь не согласен с материалом, он имеет право высказать свое мнение. Но совсем другое - переход на личности, уничижительные высказывания, оскорбления, - отмечает журналистка.
В цифровой среде такой переход может произойти почти незаметно. Сначала обсуждают содержание публикации, затем автора, а после - его внешность, личную жизнь или семью. Мельникова вспоминает, что в отношении журналисток обсуждение особенно быстро уходит от профессиональной деятельности к внешности: цвету волос, макияжу, одежде, фигуре, фотографиям с отдыха или даже длине платья. В этом и заключается одна из особенностей онлайн-насилия в отношении женщин: нападение направлено не только на то, что человек говорит или делает, но и на сам факт его публичного присутствия.
Исследование UNESCO и Международного центра для журналистов (ICFJ), проведённое в 2020 году в 125 странах с участ ием 900 журналистов, показало: 73% опрошенных женщин подвергались онлайн-насилию в ходе профессиональной деятельности. Для Казахстана отдельной сопоставимой статистики по женщинам-журналисткам пока недостаточно. Однако масштаб проблемы виден по конкретным случаям. В отчёте Justice for Journalists Foundation за 2024 год зафиксировано 347 случаев атак на работников медиа в Казахстане - от правового и экономического давления до кибератак и физических нападений. При этом отдельной разбивки по полу в отчёте нет.
От комментариев - к цифровому давлению
Онлайн-атака далеко не всегда выглядит как очевидная угроза. Это может быть массовая отправка жалоб на аккаунт, создание фейкового профиля, публикация номера телефона, попытка получить доступ к электронной почте или социальным сетям, распространение личных фотографий, слежка через цифровые сервисы или целенаправленная кампания по дискредитации. В исследовании о цифровых атаках против журналисток в Казахстане среди распространённых форм онлайн-насилия перечисляются гендерный троллинг, оскорбления, сексуализированные сообщения, распространение интимных изображений без согласия, манипуляции фотографиями, киберсталкинг, доксинг, хакерские атаки, кража личности и угрозы физической расправы.
В 2023-2024 годах проект ProTenge, который возглавляет Джамиля Маричева, сталкивался с массовымижалобами на Instagram-аккаунт. В результате автоматическая система платформы блокировала страницу. Исследование Factcheck.kz рассматривает этот случай как один из примеров цифрового давления на женщину, работающую в публичном информационном пространстве.
Другой случай связан с главным редактором UlysMedia Самал Ибраевой. В сети был создан фейковый аккаунт с использованием её имени, фотографии и номера телефона. Журналистку представили как женщину, оказывающую интимные услуги. В результате один эпизод объединил сразу несколько инструментов цифрового давления - имперсонацию, публикацию персональных данных и сексуализированную дискредитацию.
В июле 2025 года о давлении на редакцию Orda.kz публично заявляла главный редактор Гульнара Бажкенова. Среди описанных методов были публикация личных фотографий, взломы переписок, клеветнические кампании и давление на членов семьи. Отдельно сообщалось о публикации номера телефона сына журналистки, после чего на него поступали многочисленные звонки и сообщения.
Эти истории показывают важную вещь: цифровая атака может быть направлена не только непосредственно на журналистку. Иногда её цель - добраться до семьи, профессиональных контактов или репутации.
Маршрут дейтсвий
Опыт Оксаны Головиной, генерального директора и главного редактора газеты «Надежда», показывает другую сторону проблемы. Когда ей было 20 лет и она только начинала работать в региональной газете, редакция решила снять развлекательный ролик в формате популярного тогда флешмоба Harlem Shake. Поскольку видео выходило накануне Наурыза, журналисты использовали казахский национальный костюм. Головина оказалась в центре кадра. После публикации ролик неожиданно разошёлся по республиканским СМИ. Вместе с вниманием пришли сотни комментариев. Люди, которые совершенно не знали молодую журналистку, называли её «позором семьи и страны», требовали стыда, предлагали лишить её казахстанского паспорта и выслать из страны. Причиной стала обычная развлекательная съёмка. Для молодой журналистки это стало серьёзным эмоциональным испытанием. Помогли коллеги, которые посоветовали не читать комментарии и не вступать в перепалки. Но сегодня Головина особенно отчётливо видит то, чего тогда не хватало: понятного маршрута действий.
- Не было понятного места, где журналистке могли бы объяснить, что делать, если волна травли начинает выходить за пределы обычных негативных комментариев: как правильно зафиксировать происходящее, как защитить свои аккаунты и персональные данные, куда обращаться в случае угроз или преследования, - говорит она.
Именно этот практический пробел пытается закрыть Aiel Qorgan.
Главная особенность ресурса - не в самом разговоре о проблеме. На сайте собраны инструкции, которыми можно воспользоваться непосредственно в момент цифровой атаки. Отдельные разделы посвящены кибербуллингу и его профилактике, двухфакторной аутентификации, безопасности мессенджеров и действиям при инцидентах. Последний раздел предлагает конкретный план на случай взлома аккаунта или угроз. Есть и мониторинг новых случаев атак на журналистов и блогеров с указанием первоисточников, а также истории журналистов, которые столкнулись с цифровыми угрозами. Полный набор рекомендаций можно скачать в виде PDF и использовать офлайн.
Для журналисток в стрессовой ситуации это принципиально: искать информацию по десяткам сайтов и форумов значительно сложнее, чем открыть один ресурс и последовательно пройти необходимые шаги. Головина считает именно практическую составляющую одной из главных ценностей проекта.
Правовая рамка тоже меняется
В Казахстане за последние годы появились и важные изменения в законодательстве. В июле 2025 года был подписан закон, которым в Уголовный кодекс введена отдельная статья 115-1 «Сталкинг». Норма вступила в силу 16 сентября 2025 года. Под сталкингом понимается незаконное преследование человека с попытками установить контакт или выслеживать его вопреки воле, без насилия, но с причинением существенного вреда.
За такое правонарушение предусмотрены штраф до 200 МРП, исправительные или общественные работы до 200 часов либо арест до 50 суток. По данным Генеральной прокуратуры, с момента вступления нормы в силу и до публикации ведомственного сообщения в стране было зарегистрировано два уголовных дела по фактам сталкинга - в Атырауской и Павлодарской областях.
При этом важно не смешивать все формы онлайн-агрессии в одну юридическую категорию. Например, действующее законодательство отдельно регулирует вопросы кибербуллинга в отношении детей. В законе он определяется как систематические унизительные действия, преследование или запугивание с использованием интернет-ресурсов.
Для взрослых ситуация сложнее: конкретный цифровой инцидент может требовать правовой оценки в зависимости от его содержания и последствий. Поэтому фиксация происходящего - скриншоты, сообщения, записи звонков и другие свидетельства - становится важной частью защиты. Государственные органы также отдельно подчёркивают значение доказательств при обращении по фактам сталкинга.
Безопасность - часть профессиональной гигиены
Для журналистики цифровая безопасность постепенно перестаёт быть исключительно техническим вопросом. Это уже часть профессиональной практики - такая же, как проверка фактов, защита источников или редакционная безопасность.
Публичность делает имя журналиста одновременно рабочим инструментом и потенциальной точкой уязвимости. Фотографии, аккаунты, номер телефона, информация о семье и месте работы могут находиться в открытом доступе и использоваться против человека.
Поэтому задача подобных проектов - не убедить журналисток уйти из публичного пространства и не призвать их игнорировать критику. Напротив, речь идёт о том, чтобы публичная работа не означала отказ от личных границ и безопасности. Мария Мельникова подчёркивает: журналисты по природе своей профессии будут сталкиваться с недовольством аудитории. Это неизбежно. Но именно поэтому особенно важно отличать критику от травли и иметь понятный механизм действий, когда ситуация выходит за рамки профессионального спора.
Aiel Qorgan в этом смысле работает не только как справочник. Это попытка перевести разговор о цифровом насилии из плоскости «такое бывает» в плоскость «вот что делать, если это произошло». И, пожалуй, главный вопрос здесь не в том, столкнётся ли публичная женщина с цифровой атакой. Опыт журналисток показывает, что такой риск существует независимо от масштаба редакции, характера материала и даже степени публичности. Вопрос в другом: останется ли она один на один с атакой или будет знать, как её зафиксировать, какие меры принять и куда обратиться. Именно это, по словам Головиной, и должно стать главным результатом подобных ресурсов: в критической ситуации женщина должна быстро найти не очередное рассуждение о проблеме, а конкретный ответ на вопрос: Что делать прямо сейчас?
Қазақстандық журналистердің цифрлық қауіпсіздігі
Әйел журналистер үшін тәуекел көбінесе қосымша өлшемге ие. Жұмыс туралы айтудың орнына сыртқы келбетке, киімге, отбасына және жеке өмірге назар аударылады. Сол себепті Қазақстанда Айел Қорған пайда болды – журналист әйелдердің цифрлық қауіпсіздігіне және желідегі зорлық-зомбылық жағдайындағы практикалық әрекеттерге арналған жаңа ресурс. Сайтта тіркелгілер мен жеке деректерді қорғау, киберқорқытуға қарсы тұру, жедел хабар алмасу бағдарламаларын қауіпсіз пайдалану және қауіп-қатер, қудалау немесе бұзу кезінде әрекет ету алгоритмдері бар.
Сын емес, қорлау
Umarovnews медиа-басылымының журналисі Мария Мельникова кибербуллингпен мансабының басында дерлік кездескенін айтады.
Ол жұмыс істеген басылым үнемі нәзік тақырыптарды қозғады: ол күмәнді мемлекеттік сатып алулар, атышулы қылмыстық істер және мемлекеттік органдарға қатысты мәселелер туралы жазды. Мұндай жарияланымдар әлеуметтік желілерде теріс реакция тудырды. Бірақ, Мельникованың айтуынша, мәселе мәтінді немесе автордың дәлелдерін сынаудың орнына кемсітетін пікірлер мен ашық мизогинистік шабуылдар пайда болды.
– Конструктивті сын – бір бөлек. Пайдаланушы материалмен келіспесе, ол өз пікірін білдіруге құқылы. Бірақ жеке тұлғаны қорлайтын мәлімдемелер мен балағаттаулар мүлдем басқа нәрсе», - деп атап өтті журналист.
Цифрлық ортада бұл ауысу байқалмайтындай болуы мүмкін. Алдымен басылымның мазмұнын, содан кейін авторын, одан кейін оның сыртқы келбетін, жеке өмірін немесе отбасын талқылайды. Мельникова журналистерге қатысты пікірталас әсіресе кәсіби қызметтен сыртқы келбетке: шаш түсі, макияж, киім, фигура, демалыстағы фотосуреттер немесе тіпті көйлектің ұзындығына тез ауысатынын еске алады. Бұл әйелдерге қатысты желідегі зорлық-зомбылықтың бір ерекшелігі: шабуыл адамның айтқанына немесе істегеніне ғана емес, сонымен бірге оның қоғамда болуы фактісіне де бағытталған.
2020 жылы ЮНЕСКО мен Халықаралық Журналистер Орталығы (ICFJ) 125 елде 900 журналист қатысқан зерттеу сауалнамаға қатысқан әйелдердің 73%-ы кәсіби жұмыс барысында онлайн зорлық-зомбылыққа ұшырағанын көрсетті. Қазақстан үшін әйел журналистердің жеке салыстырмалы статистикасы әлі жеткіліксіз. Дегенмен, мәселенің ауқымы нақты жағдайларда көрінеді. «Журналистер үшін әділеттілік» қорының 2024 жылғы есебінде Қазақстандағы БАҚ қызметкерлеріне заңдық және экономикалық қысымнан бастап кибершабуылдар мен физикалық шабуылдарға дейін жасалған шабуылдың 347 оқиғасы құжатталған. Дегенмен есепте жынысы бойынша бөлек бөлу жоқ.
Түсініктемелерден цифрлық қысымға дейін
Желідегі шабуыл әрқашан айқын қауіп сияқты көрінбейді. Бұл тіркелгі туралы жаппай есеп беру, жалған профиль жасау, телефон нөмірін жариялау, электрондық поштаға немесе әлеуметтік желілерге кіруге тырысу, жеке фотосуреттерді тарату, цифрлық қызметтер арқылы бақылау немесе мақсатты жала жабу науқаны болуы мүмкін. Қазақстандағы журналист әйелдерге қарсы цифрлық шабуылдар туралы зерттеуде гендерлік троллинг, қудалау, сексуалдық сипаттағы хабарламалар, интимдік суреттерді келісімсіз бөлісу, фото манипуляция, киберталкинг, доксинг, хакерлік шабуыл, жеке басын ұрлау және физикалық зиян келтіру қорқытулары желідегі зорлық-зомбылықтың кең таралған түрлері ретінде көрсетілген.
2023-2024 жылдары Жәмила Маричева басқаратын ProTenge жобасы Instagram желісіндегі аккаунтына қатысты үлкен шағымдарға тап болды. Нәтижесінде платформаның автоматты жүйесі парақшаны бұғаттады. Factcheck.kz зерттеуі бұл жағдайды қоғамдық ақпарат кеңістігінде жұмыс істейтін әйелге цифрлық қысым көрсету мысалдарының бірі ретінде қарастырады.
Тағы бір оқиға UlysMedia басылымының бас редакторы Самал Ибраеваға қатысты. Желіде оның аты-жөні, фотосы және телефон нөмірі арқылы жалған аккаунт ашылған. Журналист интимдік қызмет көрсететін әйел ретінде таныстырылды. Нәтижесінде бір эпизод сандық қысымның бірнеше құралдарын біріктірді - еліктендіру, жеке деректерді жариялау және сексуалдық беделді түсіру.
2025 жылдың шілдесінде бас редактор Гүлнәр Бажкенова Orda.kz редакциясына жасалған қысым туралы көпшілік алдында айтқан болатын. Сипатталған әдістердің арасында жеке фотосуреттерді жариялау, хат-хабарларды бұзу, жала жабу және отбасы мүшелеріне қысым көрсету болды. Журналистің ұлының телефон нөмірі жарияланған, содан кейін оған көптеген қоңыраулар мен хабарламалар түскені туралы бөлек хабарланды.
Бұл әңгімелер маңызды жайтты көрсетеді: цифрлық шабуылды тікелей журналистке ғана бағыттауға болмайды. Кейде оның мақсаты - отбасына, кәсіби байланыстарға немесе беделге жету.
Әрекет жолы
«Надежда» газетінің бас директоры әрі бас редакторы Оксана Головинаның тәжірибесі мәселенің екінші жағын көрсетеді. Ол 20 жаста және облыстық газетте жұмыс істей бастағанда, редакция сол кездегі танымал Харлем Шейк флешмобының форматында қызықты бейнеролик түсіруді ұйғарды. Бейнебаян Наурыз мейрамы қарсаңында жарық көргендіктен, журналистер қазақтың ұлттық киімін киген. Головин кадрдың ортасында болды. Жарияланған соң видео күтпеген жерден республикалық БАҚ-та тарап кетті. Назар аударумен қатар жүздеген пікірлер келді. Жас журналистті мүлде танымайтын жұрт оны «отбасының, елінің масқарасы» деп, ұятқа қалдыруды талап етіп, Қазақстан төлқұжатынан айыруды, елден қууды ұсыныпты. Оған кәдімгі ойын-сауық түсірілімі себеп болды. Жас журналист үшін бұл ауыр эмоционалды сынақ болды. Әріптестер маған көмектесіп, түсініктемелерді оқымауға, дауласпауға кеңес берді. Бірақ бүгін Головина әсіресе сол кезде жетіспейтін нәрсені анық көреді: нақты әрекет бағыты.
«Егер қорлау толқыны әдеттегі жағымсыз пікірлерден асып кетсе, журналистке не істеу керектігін түсіндіретін нақты орын болмады: не болып жатқанын қалай дұрыс жазу керек, аккаунттарыңызды және жеке деректеріңізді қалай қорғау керек, қоқан-лоққы немесе қудалау кезінде қайда бару керек», - дейді ол.
Дәл осы практикалық олқылықты Айел Қорған жабуға тырысады.
Ресурстың басты ерекшелігі мәселе туралы әңгіменің өзі емес. Сайтта сандық шабуыл кезінде тікелей пайдалануға болатын нұсқаулар бар. Жеке бөлімдер кибербуллингке және оның алдын алуға, екі факторлы аутентификацияға, мессенджердің қауіпсіздігіне және оқиғалар кезіндегі әрекеттерге арналған. Соңғы бөлім есептік жазбаны бұзу немесе қауіп төнген жағдайда нақты жоспарды ұсынады. Сондай-ақ, журналистер мен блогерлерге шабуыл жасаудың жаңа жағдайларына, бастапқы дереккөздерді, сондай-ақ цифрлық қауіп-қатерге тап болған журналистердің әңгімелеріне мониторинг жүргізіледі. Ұсыныстардың толық жинағын PDF форматында жүктеп алуға және желіден тыс пайдалануға болады.
Стресстік жағдайдағы журналистер үшін бұл іргелі: ондаған сайттар мен форумдардан ақпарат іздеу бір ресурсты ашып, қажетті қадамдарды ретімен өтуден әлдеқайда қиын. Головина тәжірибелік құрамдас бөлікті жобаның негізгі құндылықтарының бірі деп санайды.
Заңдық база да өзгеруде
Қазақстанда соңғы жылдары заңнамада маңызды өзгерістер пайда болды. 2025 жылдың шілдесінде Қылмыстық кодекске жеке 115-1 «Астау» бабы енгізілген заңға қол қойылды. Норма 2025 жылдың 16 қыркүйегінде күшіне енді. Сталкинг дегеніміз – зорлық-зомбылықсыз, бірақ елеулі зиян келтіре отырып, адамның еркінен тыс байланыс орнатуға немесе оның ізіне түсуге әрекеттену арқылы оны заңсыз қудалау деп түсініледі.
Мұндай құқық бұзушылық үшін 200 АЕК-ке дейін айыппұл, 200 сағатқа дейін түзеу немесе қоғамдық жұмыстарға тарту немесе 50 тәулікке дейін қамауға алу қарастырылған. Бас прокуратураның мәліметінше, норма күшіне енген сәттен бастап және ведомстволық хабарлама жарияланғанға дейін елімізде аңдыу фактілері бойынша екі қылмыстық іс – Атырау және Павлодар облыстарында тіркелген.
Дегенмен, онлайн-агрессияның барлық түрлерін бір заңды санатқа біріктірмеу маңызды. Мысалы, қолданыстағы заңнама балаларға қатысты кибербуллинг мәселелерін жеке реттейді. Заң оны жүйелі түрде қорлау, қудалау немесе интернет ресурстарын пайдалана отырып қорқыту ретінде анықтайды.
Ересектер үшін жағдай күрделірек: нақты цифрлық оқиға оның мазмұны мен салдарына байланысты құқықтық бағалауды қажет етуі мүмкін. Сондықтан, не болып жатқанын жазу - скриншоттар, хабарламалар, қоңыраулар жазбалары және басқа дәлелдер - қорғаныстың маңызды бөлігіне айналады. Сондай-ақ, мемлекеттік органдар аңдыу туралы істерді қозғау кезінде дәлелдемелердің маңыздылығын ерекше атап өтеді.
Қауіпсіздік кәсіби гигиенаның бір бөлігі болып табылады
Журналистика үшін цифрлық қауіпсіздік бірте-бірте таза техникалық мәселе болудан қалады. Бұл қазірдің өзінде кәсіби тәжірибенің бөлігі болып табылады - факт-тексеру, дереккөздерді қорғау немесе редакциялық қауіпсіздік сияқты.
Жариялылық журналист есімін жұмыс құралына да, осалдықтың ықтимал нүктесіне де айналдырады. Фотосуреттер, аккаунттар, телефон нөмірі, отбасы және жұмыс орны туралы ақпарат жалпыға қолжетімді болуы және адамға қарсы қолданылуы мүмкін.
Сондықтан мұндай жобалардың міндеті – журналист әйелдерді қоғамдық кеңістіктен кетуге көндірмеу және оларды сынға немқұрайлы қарауға шақырмау. Керісінше, біз қоғамдық жұмыс жеке шекара мен қауіпсіздіктен бас тартуды білдірмейтінін қамтамасыз ету туралы айтып отырмыз. Мария Мельникова былай деп атап көрсетеді: журналистер өз мамандығының табиғаты бойынша аудиторияның наразылығына тап болады. Бұл сөзсіз. Бірақ дәл осы себепті сынды қорлаудан ажырата білу және жағдай кәсіби дау шеңберінен шыққан кезде нақты әрекет ету механизміне ие болу өте маңызды.
Айел Қорған бұл мағынада тек анықтамалық ретінде жұмыс істемейді. Бұл цифрлық зорлық-зомбылық туралы әңгімені «бұл орын алады» деңгейінен «егер бұл орын алса, не істеу керек» деңгейіне ауыстыру әрекеті. Мүмкін, бұл жерде басты мәселе қоғамдық әйелдің цифрлық шабуылға ұшырауы емес. Журналистердің тәжірибесі мұндай тәуекелдің редакцияның ауқымына, материалдың сипатына, тіпті жариялылық дәрежесіне қарамастан бар екенін көрсетеді. Мәселе мынада: ол шабуылмен жалғыз қалады ма немесе оны қалай анықтау керектігін, қандай шаралар қолдану керектігін және қайда жүгіну керектігін біледі. Бұл, Головинаның пікірінше, мұндай ресурстардың негізгі нәтижесі болуы керек: қиын жағдайда әйел проблема туралы басқа дәлелді ғана емес, сұраққа нақты жауап табуы керек: Дәл қазір не істеу керек?
