Что означает понятие «перегрев экономики» и по каким признакам его можно определить в Казахстане?
Фактически перегрев экономики - это неконтролируемый рост, не соответствующий реальным потребностям общества и государства. «Перегрев», как и в быту, опасен. Если обратиться к исходному значению термина, перегрев - это повышение температуры механизма или устройства до уровня, при котором нарушается его нормальная работа. Аналогично и в экономике: перегрев свидетельствует о сбое в сбалансированном функционировании системы.
Когда спрос начинает расти быстрее, чем предложение, равновесие нарушается. Избыточное предложение при этом часто поддерживается искусственно - за счёт чрезмерного увеличения государственных расходов, с одной стороны, и высокой доступности кредитов для производителей и населения - с другой. Превышение спроса над предложением закономерно приводит к росту цен, а это, в свою очередь, провоцирует ускорение инфляции.
На первый взгляд, решение очевидно: необходимо ограничить доступность кредитных ресурсов. Классическим инструментом для этого служит повышение ключевой ставки Национального банка. Однако следует учитывать, что рост ключевой ставки неизбежно приводит к поэтапному замедлению экономической активности. А спад, как правило, несёт в себе дополнительные риски и не способствует устойчивому развитию.
Какие индикаторы указывают на возможный «недогрев» экономики?
Между состояниями перегрева и недогрева экономики существует очень тонкая грань. Как и в повседневной жизни, иногда «лучше слегка перегреть, чем недогреть»: повышенную температуру проще снизить, чем восстановить тепло в остывшем доме.
На мой взгляд, сегодня в Казахстане нет очевидных признаков недогрева экономики. Говоря простыми словами, недогрев - это состояние стагнации или чрезмерно медленного роста, а текущие макроэкономические показатели не свидетельствуют о таком положении.
Соответствуют ли темпы роста ВВП Казахстана его потенциальным возможностям?
Если рассматривать темпы роста ВВП Казахстана, они действительно выглядят впечатляюще в сравнении с рядом других стран. Однако, как это ни парадоксально, такие результаты отражают лишь одну сторону экономической действительности. Мы видим, что ВВП увеличивается, но это не всегда приводит к реальному улучшению уровня жизни населения.
На первый взгляд, темпы роста ВВП соответствуют потенциальным возможностям страны. Казахстан обладает значительным ресурсным и производственным потенциалом. Однако важно понимать, что количественный рост не всегда равнозначен качественным изменениям. В условиях сырьевой экономики нередко формируется «надутый пузырь » , создающий иллюзию благополучия.
Чрезмерная концентрация на высоких показателях ВВП без учёта их структуры и источников может ввести в заблуждение и сформировать предпосылки для будущих экономических дисбалансов. Таким образом, перегрев в казахстанской экономике во многом отражает структурные слабости и уязвимость модели, ориентированной преимущественно на экспорт сырья.
Как уровень инфляции влияет на оценку состояния экономики - перегрев или недогрев?
Инфляция - это спутник перегрева экономики . Здесь лучше поменять местами причину и следствие: в результате перегрева экономики цены растут, а инфляция увеличивается. В классическом варианте, при повышении ключевой ставки, инфляция должна снижаться, а перегрев - останавливаться. То есть в одном случае перегрев является причиной инфляции, а в другом - снижение инфляции способствует уменьшению перегрева .
Какую роль играет Национальный банк в поддержании макроэкономического равновесия?
Если придерживаться классических экономических принципов, роль Национального банка в поддержании макроэкономического равновесия действительно значительна. Однако в текущих условиях экономика Казахстана развивается под воздействием множества факторов, и задачи отдельных государственных органов не всегда совпадают по приоритетам и срокам.
Правительство ориентируется на необходимость обеспечения устойчивого роста ВВП и стимулирования экономической активности. В то же время Национальный банк сосредоточен на контроле инфляции и сдерживании возможного перегрева экономики. Иногда эти цели оказываются в противоречии, что требует тонкой настройки экономической политики.
Можно отметить, что в соседней России ключевая ставка постепенно снижается, тогда как в Казахстане наблюдается обратная тенденция - ставка продолжает расти. При этом нынешний её уровень, вероятно, ещё не достиг предела. Каковы будут результаты такой политики, покажет время.
Наблюдаются ли признаки «перегрева» в строительном и банковском секторах Казахстана?
Отраслевое деление в условиях общего перегрева экономики не всегда корректно. Рассмотрим более простой пример - рост цен на мясо. Это не столько перегрев , сколько следствие комплекса причин, связанных с ростом себестоимости производства и внешних факторов.
Ключевыми причинами являются увеличение затрат на корма, топливо, электроэнергию и другие коммунальные услуги, а также высокий внешний спрос и активная деятельность перекупщиков. Однако все отрасли у нас тесно переплетены, и рост цен в одной рано или поздно приводит к всеобщему росту цен.
Что касается строительного рынка, то при ограничении доступности кредитов спрос на ипотеку, казалось бы, должен снизиться. Однако не стоит забывать, что в условиях инфляции инвестиции в недвижимость остаются наиболее выгодным способом сохранения капитала. Поэтому цены, скорее всего, будут продолжать расти, даже при повышении ключевой ставки.
Строительный рынок будет развиваться и дальше: при общем дефиците жилья и растущих потребностях молодёжи квартиры продолжат «отлетать как горячие пирожки». Таким образом, перегрева в прямом смысле здесь нет.
А банки - они, как говорится, «и в Африке банки». Если не предпринимать рискованных шагов, убытки им не грозят при любом раскладе. Просто прибыль может уменьшиться в зависимости от динамики экономики. Так что сильно беспокоиться о них я бы не стал.
Как инвестиции в сырьевые отрасли отражаются на устойчивости экономического развития
Я уже не раз отмечал, что в случае Казахстана сырьевая направленность развития несёт в себе значительные риски и может привести к серьёзным негативным последствиям для экономики. Если бы в приоритете находились сельское хозяйство и обрабатывающая промышленность, это было бы меньшим из зол, связанных с возможным перегревом экономики.
Можно даже «закрыть глаза» на ускоренный рост отраслей, производящих конечный продукт, поскольку в этом случае можно наблюдать как минимум две важные составляющие: - рост занятости населения; - насыщение внутреннего рынка товарами, что способствует связыванию избыточной денежной массы.
Инвестиции в сырьевые отрасли и инфраструктуру, безусловно, важны, однако их развитие должно происходить параллельно с поддержкой несырьевых секторов. Только диверсификация экономики способна обеспечить устойчивое развитие и снизить зависимость от колебаний внешней конъюнктуры.
Что происходит с сектором малого и среднего бизнеса: ускоренное развитие или замедление?
Повышение ключевой ставки автоматически ведёт к удорожанию кредитов для субъектов малого и среднего бизнеса. В то время как крупные инвестиционные проекты часто получают финансовую поддержку из государственного бюджета, возможности малого и среднего бизнеса существенно сужаются.
Если говорить откровенно, при росте ключевой ставки о полноценном развитии одного из важнейших секторов экономики говорить трудно. Инфляцию, возможно, удастся немного снизить, но ценой этого станет ощутимый удар по предпринимательской активности. Без доступного кредитования перспективы роста малого и среднего бизнеса остаются весьма неопределёнными.
Отражает ли уровень занятости «перегрев» рынка труда или, наоборот, его «охлаждение»?
В классическом понимании перегрева на рынке труда быть не должно. Допустимый уровень безработицы в разумных пределах существует практически во всех экономиках мира. Однако в периоды, когда предпринимаются меры по сдерживанию экономического роста, уровень занятости, как правило, снижается - и это объективный процесс.
Рост безработицы в таких условиях можно рассматривать как вынужденную жертву ради достижения в будущем более устойчивого и сбалансированного экономического развития.
Как фискальная политика (государственные расходы, субсидии, налоговые меры) влияет на риск перегрева экономики?
В данном вопросе я буду предельно прямолинеен: недопустимо одновременно применять жёсткие монетарные и фискальные меры. Иными словами, нельзя, с одной стороны, повышать ключевую ставку, ужесточая доступ к кредитным ресурсам, а с другой - увеличивать налоговую нагрузку или вводить новые налоги. Подобная комбинация фактически превращается в «двойной удар» по субъектам экономики.
Частный бизнес в таких условиях оказывается в крайне уязвимом положении. Уже само по себе повышение ключевой ставки существенно ограничивает возможности развития предприятий, а рост налогов усугубляет ситуацию, фактически лишая бизнес стимулов к расширению и инвестициям. В текущих условиях разумнее сосредоточиться на создании стабильной среды, в которой предпринимательская активность могла бы компенсировать эффект от ужесточения денежно-кредитной политики.
Какие шаги может предпринять правительство для предотвращения чрезмерного роста и инфляционного давления?
Меры по сдерживанию чрезмерного экономического роста и инфляции требуют вдумчивого, системного и согласованного взаимодействия между Правительством и Национальным банком. К сожалению, на практике подобной координации часто не наблюдается.
Примером может служить реакция на экономические колебания: нередко антикризисные решения принимаются в сжатые сроки, без должного анализа. Быстрое создание так называемых антикризисных пакетов в течение нескольких дней вызывает сомнения в их глубине и эффективности. В мировой практике экономисты годами разрабатывают модели устойчивого развития, а оперативные меры без стратегической основы редко дают долгосрочный результат.
Возникает закономерный вопрос: как можно одновременно обеспечивать ускоренный рост ВВП и при этом сдерживать инфляцию? Добиться одновременного выполнения этих двух целей чрезвычайно сложно, поскольку инструменты, направленные на рост, часто вступают в противоречие с механизмами стабилизации цен. Оптимальное решение может быть найдено лишь при сбалансированной политике и реалистичном планировании экономических приоритетов.
Может ли высокая экспортная зависимость привести к «недогреву» внутреннего рынка?
Вы затронули действительно важную тему. На фоне обсуждения внутренних экономических проблем вопрос экспорта нередко отходит на второй план. Однако экспортная зависимость - один из ключевых факторов, определяющих устойчивость экономики.
Сырьевой экспорт можно сравнить с дополнительным гребцом в лодке нашей экономики: он помогает двигаться вперёд, но делает движение зависимым от внешних условий. Пока мировая конъюнктура цен на нефть и газ остаётся благоприятной, экспортные поступления растут, и государственный бюджет получает значительные доходы.
Однако это не всегда приносит ощутимую пользу населению. Рост экспортной выручки, как правило, сопровождается увеличением государственных расходов - в частности, на инфраструктурные и инвестиционные проекты. А, как уже отмечалось выше, рост государственных расходов является одним из ключевых факторов, способных способствовать перегреву экономики .
Таким образом, высокая экспортная зависимость делает внутренний рынок уязвимым к внешним колебаниям, ослабляет стимулы для развития несырьевых отраслей и снижает устойчивость экономического роста в долгосрочной перспективе.
Как мировая конъюнктура на сырьевых рынках воздействует на баланс казахстанской экономики?
Санкции в отношении покупки российской нефти способствовали временному, незначительному росту мировых цен на нефть. Казалось бы, Казахстану как экспортёру нефти следовало бы радоваться. Однако на самом деле это оказалась своеобразная «медвежья услуга» .
Скорее всего, цены на нефть в будущем будут снижаться, и тогда, говоря простыми словами, не останется топлива для поддержания «перегрева» нашей экономики. Таким образом, зависимость от внешней ценовой конъюнктуры делает экономику уязвимой: краткосрочная выгода сегодня может обернуться серьёзными трудностями завтра.
Можно ли считать нынешние темпы инфляции естественными для развивающейся экономики?
Всё познаётся в сравнении. Даже в странах, находящихся в условиях вооружённых конфликтов - России и Украине - темпы инфляции ниже, чем в Казахстане (на сентябрь 2025 года - 7,65 % и 11,2 % соответственно). В Казахстане же уровень инфляции достиг 12,9 %.
Не требуется быть выдающимся экономистом, чтобы увидеть: такие показатели выходят за рамки естественных для развивающейся экономики. Более того, тенденции свидетельствуют о вероятности дальнейшего роста инфляционного давления. Это говорит о несбалансированности текущей политики регулирования цен и избыточной роли фискальных стимулов
Какой сценарий представляет большую угрозу для Казахстана - перегрев или недогрев?
Очевидно, что и перегрев , и недогрев экономики создают серьёзные риски для устойчивого развития. Оба состояния нарушают макроэкономическое равновесие и мешают долгосрочной стабильности. Однако в текущих условиях приоритетом для Казахстана остаётся снижение уровня перегрева экономики.
При этом важно не использовать административные ограничения, а опираться на рыночные, классические механизмы регулирования - взвешенную монетарную и бюджетную политику, развитие конкуренции и стимулирование производственных секторов. Когда же баланс будет достигнут и появятся признаки недогрева , можно будет обсуждать корректирующие меры. Пока же до этой стадии, увы, ещё далеко.
Что показывают последние данные по инвестициям и кредитованию: ускорение или спад?
На первый взгляд, может показаться, что говорить о перегреве экономики неуместно - ведь страна, казалось бы, не демонстрирует бурного промышленного роста. Но именно в этом и заключается парадокс: перегрев не всегда связан с реальным экономическим подъёмом.
На бумаге показатели выглядят впечатляюще - рост ВВП Казахстана в 2025 году составляет около 6,3 %, тогда как в США ожидается лишь 2,8-1,8 %, а в ЕС - 1,9-1 %. Однако за этими цифрами скрываются тревожные тенденции: ускорение инфляции, снижение товарооборота и рост внешней зависимости.
Так, за январь-май 2025 года экспорт снизился на 9,2 % по сравнению с аналогичным периодом прошлого года, при этом доля несырьевого экспорта едва превышает 35 %. Импорт, напротив, увеличился на 2,2 %. Это указывает на то, что номинальный рост ВВП обеспечивается, главным образом, за счёт государственных расходов и кредитной активности населения.
Говоря простыми словами, мы наблюдаем «бумажное» расширение экономики, основанное не на росте производства, а на бюджетных и кредитных вливаниях. Замена новых бордюров на ещё более новые, как бы символично это ни звучало, не влияет на цену мяса - и не решает фундаментальных экономических проблем.
Как население ощущает текущее состояние экономики - рост доходов или снижение покупательной способности?
Как сказал великий Абай: «О, казахи мои, мой бедный народ…» Эти слова как никогда актуальны сегодня. Рост цен продолжается, а повышение пенсий и заработных плат не успевает компенсировать инфляцию. Наименее обеспеченные слои населения фактически сталкиваются с ухудшением жизненных условий.
Покупательная способность большинства граждан заметно снизилась. Это не просто статистическое снижение - это ощутимое падение уровня жизни. В такой ситуации стране необходим реально работающий Экономический совет - орган, способный не на словах, а на деле вырабатывать стратегические решения, основанные на профессиональном анализе.
Здесь уместно вспомнить опыт Сингапура, где уже в 1961 году, вскоре после прихода к власти Ли Куан Ю, был создан Комитет экономического развития. Именно он стал платформой для формирования и реализации национальной экономической стратегии, приведшей к «сингапурскому чуду».
Казахстану также необходим совет, в который войдут профессиональные, думающие экономисты, ориентированные не на карьерный рост, а на служение обществу и долгосрочное благополучие страны.
Марат Заиров родился в 1968 году в Актобе (в детстве носил фамилию Джанжаркенов). Окончил школу с золотой медалью и экономический факультет МГУ им. М.В. Ломоносова, кандидат экономических наук. С 1994 года работает в банковской сфере Казахстана, занимал ключевые посты в «Alem Bank», «Казкоммерцбанк», «Халык Банк», «БТА Банк» и «Нурбанк», включая должность Председателя Правления. В 29 лет стал заместителем Председателя Правления АО «Банк ТуранАлем».
Заиров обладает глубокими экспертными знаниями в области банковского дела и экономики, особенно в развитии малого и среднего бизнеса в регионах. Его опыт позволяет анализировать состояние экономики и перспективы её развития, а выводы и рекомендации он регулярно публикует в книгах и интервью, доступных на LitRes.ru
Қазақстан экономикасы: «Қызып кету» немесе «Қызу»?
Қазақстан экономикасы жедел өсу мен қызып кету қаупі арасындағы теңгерімді сақтауды жалғастыруда. ЖІӨ өсімі әсерлі болып қала береді, бірақ статистика құрылымдық теңгерімсіздіктерді, инфляциялық қысымды және тауарлық модельдің осалдығын жасырады. Марат Заировпен жалғасып жатқан «Экономика векторы» айдары аясында біз бүгінде ұлттық экономиканың нақты «температурасы» қай жерде - қызып кету алдында немесе әлі салқындау сатысында екенін қарастырамыз.
«Экономиканың қызып кетуі» ұғымы нені білдіреді және оны Қазақстанда қандай белгілермен анықтауға болады?
Шындығында, экономикалық қызып кету – қоғам мен мемлекеттің нақты қажеттіліктеріне сәйкес келмейтін, бақылаусыз өсу. «Қызып кету» күнделікті өмірдегі сияқты қауіпті. Терминнің бастапқы мағынасына жүгінсек, қызып кету - бұл механизм немесе құрылғы температурасының оның қалыпты жұмысы бұзылатын деңгейге дейін көтерілуі. Экономикада да солай: қызып кету жүйенің теңгерімді жұмысындағы сәтсіздікті көрсетеді.
Сұраныс ұсыныстан тез өсе бастағанда тепе-теңдік бұзылады. Бұл жағдайда артық ұсыныс жиі жасанды түрде сақталады – бір жағынан мемлекеттік шығындардың шамадан тыс ұлғаюына, ал екінші жағынан өндірушілер мен халыққа несиелердің жоғары қолжетімділігіне байланысты. Сұраныстың ұсыныстан асып кетуі, әрине, бағаның өсуіне әкеледі, бұл өз кезегінде инфляцияның үдеуін тудырады.
Бір қарағанда, шешім анық: несие ресурстарының қолжетімділігін шектеу қажет. Мұның классикалық құралы Ұлттық банктің негізгі мөлшерлемесін көтеру болып табылады. Дегенмен, негізгі мөлшерлеменің артуы сөзсіз экономикалық белсенділіктің бірте-бірте баяулауына әкелетінін ескеру қажет. Ал құлдырау, әдетте, қосымша тәуекелдерді тудырады және тұрақты дамуға ықпал етпейді.
Қандай көрсеткіштер экономиканың ықтимал «қызуын» көрсетеді?
Экономиканың қызып кету және қызып кету күйлері арасында өте жұқа сызық бар. Күнделікті өмірдегідей, кейде «қызғанша қызып кету жақсы»: суық үйге жылуды қалпына келтіруден гөрі жоғары температураны төмендету оңайырақ.
Менің ойымша, бүгінде Қазақстанда экономиканың қызып кетуінің айқын белгілері байқалмайды. Қарапайым тілмен айтқанда, қызып кету - бұл тоқырау немесе шамадан тыс баяу өсу жағдайы, ал ағымдағы макроэкономикалық көрсеткіштер мұндай жағдайды көрсетпейді.
Қазақстанның жалпы ішкі өнімінің өсу қарқыны оның әлеуетіне сәйкес келе ме?
Қазақстанның жалпы ішкі өнімінің өсу қарқынын қарастыратын болсақ, олар бірқатар басқа елдермен салыстырғанда шынымен де әсерлі көрінеді. Алайда, кереғар, мұндай нәтижелер экономикалық шындықтың бір жағын ғана көрсетеді. Біз ішкі жалпы өнімнің өсіп келе жатқанын көріп отырмыз, бірақ бұл әрқашан халықтың өмір сүру деңгейінің нақты жақсаруына әкелмейді.
Бір қарағанда, жалпы ішкі өнімнің өсу қарқыны елдің әлеуетті мүмкіндіктеріне сәйкес келеді. Қазақстанның маңызды ресурстық және өндірістік әлеуеті бар. Дегенмен, сандық өсу әрқашан сапалық өзгерістерге тең бола бермейтінін түсіну маңызды. Ресурсқа негізделген экономикада өркендеу елесін тудыратын «үлкен көпіршік» жиі қалыптасады.
Жоғары ЖІӨ көрсеткіштеріне олардың құрылымы мен көздерін есепке алмай шамадан тыс шоғырлану жаңылыстыруға және болашақ экономикалық теңгерімсіздіктерге алғышарттар туғызуы мүмкін. Осылайша, Қазақстан экономикасының қызып кетуі негізінен құрылымдық әлсіздіктерді және бірінші кезекте шикізат экспортына бағытталған модельдің осалдығын көрсетеді.
Инфляция деңгейі экономиканың жағдайын бағалауға қалай әсер етеді – қызып кету немесе қызып кету?
Инфляция экономикалық қызып кетудің серігі болып табылады. Бұл жерде себеп пен салдарды кері қайтарған дұрыс: экономикалық қызып кету нәтижесінде баға көтеріліп, инфляция өседі. Классикалық нұсқада негізгі мөлшерлеме көтерілген кезде инфляция азайып, қызып кету тоқтатылуы керек. Яғни, бір жағдайда қызып кету инфляцияны тудырады, ал екінші жағдайда инфляцияның төмендеуі қызып кетуді азайтуға көмектеседі.
Ұлттық банк макроэкономикалық тепе-теңдікті сақтауда қандай рөл атқарады?
Классикалық экономикалық принциптерді ұстанатын болсақ, макроэкономикалық тепе-теңдікті сақтаудағы Ұлттық банктің рөлі шынымен де зор. Дегенмен, қазіргі жағдайда Қазақстан экономикасы көптеген факторлардың әсерінен дамып келеді және жеке мемлекеттік органдардың міндеттері басымдықтар мен мерзімдер бойынша әрқашан сәйкес келе бермейді.
Үкімет жалпы ішкі өнімнің тұрақты өсуін қамтамасыз ету және экономикалық белсенділікті ынталандыру қажеттілігіне назар аударды. Бұл ретте Ұлттық банк инфляцияны бақылауға және экономиканың ықтимал қызып кетуіне жол бермеуге бағытталған. Кейде бұл мақсаттар қайшылықта болады, бұл экономикалық саясатты дәл реттеуді талап етеді.
Көршілес Ресейде негізгі мөлшерлеме бірте-бірте төмендеп келе жатқанын атап өтуге болады, ал Қазақстанда қарама-қарсы тенденция байқалуда - көрсеткіш өсуде. Сонымен бірге оның қазіргі деңгейі өз шегіне әлі жетпеген шығар. Мұндай саясаттың нәтижесі қандай болатынын уақыт көрсетеді.
Қазақстанның құрылыс және банк секторында «қызып кету» белгілері бар ма?
Экономиканың жалпы қызып кетуі жағдайында саланы бөлу әрқашан дұрыс бола бермейді. Қарапайым мысалды қарастырайық – ет бағасының өсуі. Бұл өндіріс шығындарының өсуіне және сыртқы факторларға байланысты көптеген себептердің салдары ретінде қызып кету емес.
Негізгі себептер – жем-шөпке, отынға, электр қуатына және басқа да коммуналдық қызметтерге шығындардың артуы, сондай-ақ сыртқы сұраныстың жоғары болуы және делдалдардың белсенді белсенділігі. Дегенмен, біздің барлық салаларымыз бір-бірімен тығыз байланысты және біреуінде бағаның көтерілуі ерте ме, кеш пе жалпы бағаның өсуіне әкеледі.
Құрылыс нарығына келетін болсақ, несиелер шектеулі болғандықтан, ипотекаға сұраныс азаюы керек сияқты. Дегенмен, инфляция жағдайында жылжымайтын мүлікке инвестиция салу капиталды сақтаудың ең тиімді жолы болып қала беретінін ұмытпауымыз керек. Сондықтан, негізгі мөлшерлеме көтерілсе де, баға көтерілуі мүмкін.
Құрылыс нарығы дами береді: жалпы тұрғын үй тапшылығы және жастардың өсіп келе жатқан қажеттіліктері кезінде пәтерлер «ыстық торт сияқты сатыла береді». Осылайша, бұл жерде ешқандай қызып кету жоқ.
Ал банктер, олар айтқандай, «Африкадағы банктер». Тәуекелді қадамдар жасамаса, олар кез келген жағдайда шығынға ұшырамайды. Тек экономиканың динамикасына байланысты пайда азаюы мүмкін. Сондықтан мен олар үшін көп алаңдамас едім.
Өнеркәсіптің бастапқы салаларындағы инвестициялар экономикалық дамудың тұрақтылығына қалай әсер етеді
Қазақстан жағдайында дамудың шикізаттық бағыттылығы айтарлықтай тәуекелдер әкелетінін және экономика үшін ауыр теріс салдарға әкеп соғуы мүмкін екенін бірнеше рет атап өттім. Егер ауыл шаруашылығы мен өндіріске басымдық берілсе, бұл экономиканың қызып кетуіне байланысты жамандықтардың ең азы болар еді.
Сіз тіпті соңғы өнімді өндіретін салалардың жедел өсуіне «көз жұмып» аласыз, өйткені бұл жағдайда кем дегенде екі маңызды құрамдас бөлікті байқауға болады: - жұмыспен қамтудың өсуі; - ішкі нарықты тауарлармен қанықтыру, бұл артық ақша массасын байланыстыруға көмектеседі.
Шикізат секторлары мен инфрақұрылымға инвестициялар әрине маңызды, бірақ олардың дамуы ресурстық емес секторларды қолдаумен қатар жүруі керек. Тек экономиканы әртараптандыру ғана тұрақты дамуды қамтамасыз ете алады және сыртқы жағдайлардың ауытқуына тәуелділікті азайта алады.
Шағын және орта бизнес секторына не болып жатыр: үдемелі даму немесе баяулау?
Негізгі мөлшерлеменің өсуі автоматты түрде шағын және орта бизнес үшін несие құнының өсуіне әкеледі. Ірі инвестициялық жобаларға көбінесе мемлекеттік бюджеттен қаржылай қолдау көрсетілсе, шағын және орта бизнестің мүмкіндіктері айтарлықтай қысқарады.
Шынын айту керек, негізгі мөлшерлеме өскен кезде экономиканың маңызды секторларының бірін толыққанды дамыту туралы айту қиын. Инфляцияны сәл төмендетуге болады, бірақ баға іскерлік белсенділікке айтарлықтай соққы болады. Қолжетімді несие болмаса, ШОБ үшін өсу перспективалары өте белгісіз болып қала береді.
Жұмыспен қамту деңгейі еңбек нарығының «қызып кетуін» немесе керісінше оның «салқындауын» көрсете ме?
Классикалық мағынада еңбек нарығында қызып кету болмауы керек. Ақылға қонымды шектерде жұмыссыздықтың қолайлы деңгейі әлемнің барлық дерлік экономикаларында бар. Алайда, экономикалық өсуді тежеу шаралары қабылданатын кезеңдерде жұмыспен қамту деңгейі төмендеу үрдісі байқалады – бұл объективті процесс.
Мұндай жағдайларда жұмыссыздықтың өсуін болашақта тұрақты және теңгерімді экономикалық дамуға қол жеткізу үшін мәжбүрлі құрбандық деп санауға болады.
Фискалдық саясат (мемлекеттік шығыстар, субсидиялар, салық шаралары) экономиканың қызып кету қаупіне қалай әсер етеді?
Бұл мәселеде мен өте ашық айтайын: қатаң ақша-несие және фискалдық шараларды қатар қолдануға болмайды. Басқаша айтқанда, бір жағынан несиелік ресурстарға қолжетімділікті қатайта отырып, негізгі мөлшерлемені көтеру, ал екінші жағынан салық ауыртпалығын арттыру немесе жаңа салықтарды енгізу мүмкін емес. Мұндай комбинация іс жүзінде шаруашылық субъектілеріне «қос соққыға» айналады.
Мұндай жағдайда жеке бизнес өте осал жағдайда қалады. Өздігінен негізгі мөлшерлеменің жоғарылауы кәсіпорындардың даму мүмкіндіктерін айтарлықтай шектейді, ал салықтардың артуы жағдайды қиындатады, бизнесті кеңейту мен инвестициялауға ынталандырудан тиімді түрде айырады. Қазіргі жағдайда кәсіпкерлік белсенділік ақша-несие саясатын қатайту әсерін өтей алатын тұрақты ортаны құруға назар аударудың мағынасы бар.
Шамадан тыс өсу мен инфляциялық қысымның алдын алу үшін үкімет қандай қадамдар жасай алады?
Шамадан тыс экономикалық өсу мен инфляцияны тежеу жөніндегі шаралар Үкімет пен Ұлттық банктің ойластырылған, жүйелі және келісілген өзара іс-қимылын талап етеді. Өкінішке орай, іс жүзінде мұндай үйлестіру жиі байқалмайды.
Мысал ретінде экономикалық ауытқуларға реакцияны келтіруге болады: көбінесе дағдарысқа қарсы шешімдер дұрыс талдаусыз қысқа мерзімде қабылданады. Дағдарысқа қарсы деп аталатын пакеттердің бірнеше күннің ішінде жылдам жасалуы олардың тереңдігі мен тиімділігіне күмән тудырады. Әлемдік тәжірибеде экономистер жылдар бойы тұрақты даму модельдерін жасап келеді, ал стратегиялық негізі жоқ жедел шаралар ұзақ мерзімді нәтижелерді сирек береді.
Табиғи сұрақ туындайды: ЖІӨ-нің жедел өсуін бір уақытта қалай қамтамасыз етуге және инфляцияны ұстауға болады? Осы екі мақсатқа бір мезгілде қол жеткізу өте қиын, өйткені өсуге бағытталған құралдар бағаны тұрақтандыру механизмдеріне жиі қайшы келеді. Оңтайлы шешімді теңдестірілген саясат пен экономикалық басымдықтарды шынайы жоспарлау арқылы ғана табуға болады.
Экспортқа жоғары тәуелділік ішкі нарықтың «қызуына» әкелуі мүмкін бе?
Сіз өте маңызды тақырыпты қозғадыңыз. Ішкі экономикалық проблемаларды талқылау кезінде экспорт мәселесі жиі артта қалады. Дегенмен, экспортқа тәуелділік экономиканың тұрақтылығын анықтайтын негізгі факторлардың бірі болып табылады.
Шикізат экспортын экономикамыздың қайығындағы қосымша ескекшімен салыстыруға болады: ол алға жылжуға көмектеседі, бірақ қозғалысты сыртқы жағдайларға тәуелді етеді. Мұнай мен газдың әлемдік бағасы қолайлы болып тұрғанда, экспорттық кірістер артып, мемлекеттік бюджетке қомақты кірістер түсуде.
Алайда, бұл халыққа әрқашан нақты пайда әкелмейді. Экспорттық кірістердің өсуі әдетте мемлекеттік шығындардың, атап айтқанда, инфрақұрылымдық және инвестициялық жобаларға шығыстардың ұлғаюымен қатар жүреді. Ал, жоғарыда айтылғандай, мемлекеттік шығындардың ұлғаюы экономиканың қызып кетуіне ықпал ететін негізгі факторлардың бірі болып табылады.
Осылайша, жоғары экспорттық тәуелділік ішкі нарықты сыртқы ауытқуларға осал етеді, шикізаттық емес салаларды дамыту үшін ынталандыруды әлсіретеді және ұзақ мерзімді перспективада экономикалық өсудің тұрақтылығын төмендетеді.
Тауар нарықтарындағы жаһандық жағдай Қазақстан экономикасының тепе-теңдігіне қалай әсер етеді?
Ресей мұнайын сатып алуға салынған санкциялар мұнайдың әлемдік бағасының уақытша, шамалы өсуіне ықпал етті. Мұнай экспорттаушы ел ретінде Қазақстанды қуанту керек сияқты. Алайда, шын мәнінде, бұл бір «қызмет» болып шықты.
Сірә, болашақта мұнай бағасы төмендейді, содан кейін қарапайым сөзбен айтқанда, экономикамыздың «қызып кетуін» ұстап тұру үшін жанармай қалмайды. Осылайша, сыртқы баға конъюнктурасына тәуелділік экономиканы осал етеді: бүгінгі қысқа мерзімді пайда ертең күрделі қиындықтарға айналуы мүмкін.
Қазіргі инфляция қарқынын дамушы экономика үшін табиғи деп санауға бола ма?
Барлығы салыстыру арқылы үйренеді. Тіпті қарулы қақтығыстар жүріп жатқан елдерде – Ресей мен Украинада инфляция деңгейі Қазақстандағыдан төмен (2025 жылдың қыркүйегінде – тиісінше 7,65% және 11,2%). Қазақстанда инфляция деңгейі 12,9%-ға жетті.
Мұндай көрсеткіштердің дамушы экономика үшін табиғидан жоғары екенін көру үшін үлкен экономист қажет емес. Сонымен қатар, тенденциялар инфляциялық қысымның одан әрі өсу ықтималдығын көрсетеді. Бұл ағымдағы бағаны реттеу саясатының теңгерімсіздігін және фискалдық ынталандырудың шамадан тыс рөлін көрсетеді.
Қай сценарий Қазақстанға үлкен қауіп төндіреді – қызып кету немесе қызып кету?
Экономиканың қызып кетуі де, қызып кетуі де тұрақты дамуға үлкен қауіп төндіретіні анық. Екі жағдай да макроэкономикалық тепе-теңдікті бұзады және ұзақ мерзімді тұрақтылыққа кедергі келтіреді. Дегенмен, қазіргі жағдайда Қазақстан үшін экономиканың қызып кету деңгейін төмендету басымдық болып қала береді.
Бұл ретте әкімшілік шектеулерді қолданбай, нарықтық, классикалық реттеу тетіктеріне – теңгерімді ақша-несие және бюджет саясатына, бәсекелестікті дамыту мен өндіріс салаларын ынталандыруға сүйену маңызды. Тепе-теңдікке қол жеткізілгенде және қызып кету белгілері пайда болған кезде, түзету шараларын талқылауға болады. Әзірге, өкінішке орай, бұл кезең әлі алыс.
Инвестициялар мен несиелеудің соңғы деректері нені көрсетеді: жеделдеу немесе құлдырау?
Бір қарағанда, экономиканың қызып кетуі туралы айту орынсыз болып көрінуі мүмкін - бұл елде қарқынды индустриялық өсуді көрсетпейтін сияқты. Бірақ бұл дәл парадокс: қызып кету әрқашан нақты экономикалық өсумен байланысты емес.
Қағаз жүзінде цифрлар әсерлі көрінеді – Қазақстанның 2025 жылы ЖІӨ өсімі шамамен 6,3% құрайды, ал АҚШ-та 2,8-1,8%, ал ЕО-да – 1,9-1% күтілуде. Дегенмен, бұл сандар үрей тудыратын тенденцияларды жасырады: инфляцияның жылдамдауы, тауар айналымының төмендеуі және сыртқы тәуелділіктің артуы.
Мәселен, 2025 жылдың қаңтар-мамыр айларында экспорт өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9,2%-ға қысқарды, ал шикізаттық емес экспорттың үлесі 35%-дан әрең асып отыр. Импорт, керісінше, 2,2%-ға өсті. Бұл ЖІӨ-нің номиналды өсуі негізінен мемлекеттік шығыстар мен халықтың несиелік белсенділігі есебінен қамтамасыз етілетінін көрсетеді.
Қарапайым сөзбен айтқанда, біз экономиканың өндірістің өсуіне емес, бюджеттік және несиелік құюға негізделген «қағаз» кеңеюінің куәсі болып отырмыз. Жаңа бордюрлерді одан да жаңасымен ауыстыру, ол қаншалықты символдық болып көрінсе де, ет бағасына әсер етпейді - және түбегейлі экономикалық мәселелерді шешпейді.
Экономиканың қазіргі жағдайын халық қалай қабылдайды – табыстың өсуі ме, әлде сатып алу қабілетінің төмендеуі ме?
Ұлы Абай айтқандай: «Ей, қазағым, бейшара халқым...» Бұл сөздер бүгінде бұрынғыдан да өзекті. Бағаның өсуі жалғасуда, ал зейнетақы мен жалақының өсуі инфляцияның орнын толтыруға үлгермейді. Халықтың ең аз ауқатты топтары өмір сүру жағдайларының нашарлауына тап болуда.
Азаматтардың көпшілігінің сатып алу қабілеті айтарлықтай төмендеді. Бұл жай ғана статистикалық құлдырау емес – бұл өмір сүру деңгейінің айтарлықтай төмендеуі. Мұндай жағдайда елімізге шын мәнінде жұмыс істейтін Экономикалық кеңес – сөз жүзінде емес, іс жүзінде кәсіби талдау негізінде стратегиялық шешімдерді әзірлеуге қабілетті орган қажет.
Бұл жерде 1961 жылы Ли Куан Ю билікке келгеннен кейін Экономикалық даму комитеті құрылған Сингапур тәжірибесін еске түсіру орынды. Ол «Сингапур кереметіне» әкелген ұлттық экономикалық стратегияны қалыптастыру мен жүзеге асырудың платформасына айналды.
Қазақстанға да мансаптық өсуге емес, қоғам мен елдің ұзақ мерзімді әл-ауқатына қызмет ететін кәсіби, ойлы экономистер кіретін кеңес қажет.
Марат Зайыров 1968 жылы Ақтөбе қаласында дүниеге келген (бала кезінде Жанжаркенов деген фамилия алған). Мектепті алтын медальмен және Мәскеу мемлекеттік университетінің экономика факультетін бітірген. М.В. Ломоносов, экономика ғылымдарының кандидаты. 1994 жылдан бастап Қазақстанның банк секторында жұмыс істеп, «Әлем банкі», «Казкоммерцбанк», «Халық банкі», «БТА Банкі» және «Нұрбанк» банктерінде негізгі қызметтерді, соның ішінде басқарма төрағасы қызметін атқарды. 29 жасында «ТұранӘлем Банкі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары болды.
Заиров банк ісі және экономика саласында, әсіресе өңірлердегі шағын және орта бизнесті дамытуда терең сараптамалық білімге ие. Оның тәжірибесі экономиканың жай-күйін және оның даму перспективаларын талдауға мүмкіндік береді және ол LitRes.ru сайтында қол жетімді кітаптар мен сұхбаттарда қорытындылар мен ұсыныстарды үнемі жариялайды.
