Коммуникация как часть повседневности
Если в первые минуты мы и ощутили легкий дискомфорт, то буквально уже через несколько мгновений Руслан, как истинный оратор, без труда включил нас в процесс урока: мы отвечали на его вопросы, делали дыхательные упражнения, смеялись и шутили. Наш преподаватель сразу обозначил: ораторское искусство - это не только про сцену, это про жизнь в целом. Ежедневные созвоны, рабочие совещания, презентации, интервью и даже повседневные разговоры - в любой из этих ситуаций важно уметь четко, грамотно и интересно доносить свою мысль.
- Мне нравится, что сейчас снова пошло движение в сторону коммуникации, - отметил Руслан. - Люди начали обращать внимание на свою речь. Потому что сегодня мы живем в мире быстрых реакций, соцсетей, коротких фраз. Мы отвыкли говорить длинно, мыслить фразами, слышать друг друга.
Дыхание и речь
Первое, с чем работала наша группа, - дыхание. Именно его Руслан называет главной причиной проблем в речи: - Часто человек думает, что у него плохой голос. Но слабый голос почти всегда означает слабое дыхание. Это прямая связь.
Положив одну руку на грудь, другую - на живот, мы учились правильно дышать. Медленный вдох - через нос, длинный выдох - через рот на звук [ф]. Плечи при этом расслаблены, спина прямая, живот - чуть вперед. Руслан объяснил, что наша речь - это фонационный выдох. Ведь мы никогда не говорим на вдохе - это практически невозможно. А если наше дыхание будет коротким, то его просто не хватит на целую фразу. Поэтому при речи и возникает эффект «проглатывания» окончаний. Также оратор обратил внимание на такие детали, как шумный вдох в начале речи, поднимающиеся при этом плечи и, как следствие, сбивчивость дыхания при разговоре.
- Вспомните, как дышат дети, когда спят, - животом. Это естественное дыхание, таким оно и должно быть. Не плечами, не грудью, а именно животом, - добавил Руслан.
Инструменты речи Вторая после дыхания важная часть риторики - артикуляция. Язык, губы, нижняя челюсть - это мышцы, которые тоже нужно «прокачивать». Еще одна частая проблема - зажатая нижняя челюсть. Если человек, например, говорит сквозь зубы, создается ощущение закрытости или агрессии. А на самом деле это может быть просто зажим.
Руслан показал нам, как должен работать речевой аппарат, как формируются звуки, почему звук [ш] не должен свистеть, а ударные гласные - быть длиннее. - Звук должен лететь вперед. У него есть полетность. Если вы его зажимаете - он остается внутри вас, - пояснил он.
Скороговорки на уроке тоже звучали, но не как языковой трюк, которому нас учили с детства. Оказывается, скороговорки не нужно говорить быстро. Важнее - сначала научиться говорить их медленно, но чисто. А скорость можно добавить уже потом - как дополнительное мастерство.
Тело говорит раньше слов Постепенно к голосу подключается и тело. Поза оратора, устойчивость стоп, жесты, мимика - всё это часть единого речевого портрета. - Оратор - это не просто говорящая голова, все тело имеет значение, - пояснил Руслан. - Если тело зажато, слушатель это чувствует и зеркалит состояние говорящего.
Жесты при выступлении должны быть живыми и соответствовать речи, мимика - естественной, позы - открытыми. Даже волнение здесь не враг.
- Творческое волнение - это нормально, - заметил наш куратор. - Плохо, когда оно тебя захлестывает. Его можно и нужно регулировать - дыханием, телом, вниманием.
Руслан много говорил о теле как о главной опоре оратора. Если тело зажато - зажата и речь. Если тело свободно - звук становится объемнее, увереннее, убедительнее. Он показал парадоксальный, но рабочий способ снять зажим: сначала усилить напряжение, а затем полностью расслабить мышцу. Попробовав этот метод на практике, мы ощутили мгновенный эффект: плечи опустились, дыхание выровнялось, движения стали свободнее.
Помимо этого приема Руслан поделился с нашей группой и другими: как быстро восстановить дыхание и справиться с сухостью во рту, не отвлекая аудиторию. Эти навыки оказались очень полезны - для интервью, рабочих переговоров и даже фото- и видеосъемок.
Импровизация вместо сценария
Отдельный блок мастер-класса Руслан посвятил страху импровизации - одному из самых частых у людей, которые выходят к аудитории. - Нет таблетки от страха сцены, - честно объяснил он. - Я этому учился четыре года в институте, потом была практика, потом снова обучение. Это навык, который нарабатывается. И все равно каждый раз перед выступлением я испытываю волнение - это совершенно нормально. Внутри у любого, даже самого опытного спикера, сначала буря. Важно не показать этого: если поддаться ей, ты потеряешь управление.
Вместо заученного сценария Руслан выбирает живое общение, самоиронию и контакт с залом. Этот прием мгновенно меняет атмосферу: аудитория «оттаивает», появляется внимание, возникает диалог.
Еще один забавный факт, которым поделился артист: актеры никогда не учат текст сценария наизусть. Они видят его в голове как киноленту: каждой реплике на сцене соответствует какое-либо действие. Так текст в голове превращается в последовательность кадров: крупные планы, общие сцены, движение, смена ракурсов. Именно поэтому речь слышится зрителю живой, а не механической. Это все равно что вспоминать увиденный накануне сон и рассказывать его - эмоционально, последовательно и живо, как по картинке. Этот метод особенно хорошо работает для выступлений, интервью и презентаций - везде, где важна не сухая информация, а вовлеченность.
Как не «потерять» слушателя
Один из самых живых моментов мастер-класса - разговор о том, почему нас часто не дослушивают до конца, даже если начало выступления было сильным. Руслан объяснил: внимание нельзя удерживать одной только громкостью или тембром. По его словам, речь должна двигаться вперед, мысль - тоже. Если выступающий сам не знает, куда идет, слушатель это чувствует.
- Есть закон края: запоминается начало и конец. Середина может «провиснуть», но если финал слабый - всё выступление рассыпается, - добавил наш спикер.
Здесь Руслан предложил нам простой, но эффективный инструмент - глаголы действия. Каждый смысловой кусок речи можно обозначить действием: убеждаю, интригую, останавливаю, удивляю, подвожу итог. - Когда ты понимаешь, что ты сейчас делаешь со слушателем, - ты управляешь вниманием, - отметил Руслан.
Не про сцену - про человека
На протяжении всего мастер-класса Руслан постоянно возвращался к одной ключевой мысли: навыки речи нужны не только артистам. Их используют на планерках, в переговорах, при записи сторис, в интервью и в обычных разговорах. Мы говорим каждый день - вопрос лишь в том, слышат ли нас. Этот мастер-класс будет полезен не только тем, кто выходит на сцену. Он был адресован всем, кто говорит с людьми - в работе и в жизни. И, пожалуй, главным эффектом занятия стали даже не новые знания, а внезапное осознание: речь - это навык осознанного общения, которому можно и нужно учиться. И начинать стоит с простого вдоха.
Дауыс аспап болған кезде
Островский атындағы театрдың әртісі әрі режиссері, актерлік өнер және шешендік өнердің оқытушысы Руслан Жұмахметов FRESH CITY журналының редакторларына шеберлік сабағын өткізді. Сабақ Fotoidea фотостудиясының кең қабырғаларында еркін және достық атмосферада өтті.
Қарым-қатынас күнделікті өмірдің бір бөлігі ретінде
Егер алғашқы минуттарда біз аздап жайсыздықты сезінсек, аздаған уақыттан кейін Руслан нағыз шешен сияқты бізді сабаққа оңай қосты: біз оның сұрақтарына жауап бердік, тыныс алу жаттығуларын жасадық, күлдік және әзілдестік. Ұстазымыз бірден айтты: шешендік өнер тек сахна ғана емес, жалпы өмір туралы. Күнделікті қоңыраулар, жұмыс кездесулері, презентациялар, сұхбаттар және тіпті күнделікті әңгімелер - осы жағдайлардың кез келгенінде өз ойыңызды анық, сауатты және қызықты жеткізе білу маңызды.
«Маған қазір қайтадан қарым-қатынасқа қарай қозғалыс болғаны ұнайды», - деді Руслан. – Адамдар олардың сөзіне мән бере бастады. Өйткені біз бүгін жылдам реакциялар, әлеуметтік желілер, қысқа фразалар әлемінде өмір сүріп жатырмыз. Ұзақ сөйлеу, сөйлеммен ойлау, бір-бірімізді тыңдау әдетінен айырылдық.
Тыныс алу және сөйлеу
Біздің топпен жұмыс істеген бірінші нәрсе тыныс алу болды. Сөйлеу ақауларының негізгі себебін Руслан былай деп атайды: - Көбінесе адам өзінің дауысы нашар деп ойлайды. Бірақ әлсіз дауыс әрқашан әлсіз тыныс алуды білдіреді. Бұл тікелей байланыс.
Бір қолды кеудеге, екінші қолды асқазанға қойып, дұрыс тыныс алуды үйрендік. Мұрын арқылы баяу тыныс алу, ауыз арқылы [f] дыбысына ұзақ дем шығару. Бұл кезде иықтар босаңсыған, арқа түзу, асқазан сәл алға. Руслан біздің сөйлеуіміз фонациялық дем шығару деп түсіндірді. Ақыр соңында, біз дем алғанда ешқашан сөйлеспейміз - бұл мүмкін емес. Ал егер біздің тынысымыз қысқа болса, онда ол бір сөйлем үшін жеткіліксіз болады. Сондықтан сөйлеу кезінде «жұтыну» аяқталуының әсері пайда болады. Баяндамашы сөз басында шулы тыныс алу, иықтың көтерілуі және соның салдарынан сөйлеген кезде тыныс алудың тарылуы сияқты бөлшектерге назар аударды.
- Балалар ұйықтап жатқанда қалай тыныс алатынын есіңізде сақтаңыз - асқазанымен. Бұл табиғи тыныс алу, солай болуы керек. Иықпен емес, кеудемен емес, асқазанмен», - деп қосты Руслан.
Сөйлеу құралдары Шешендік сөздердің тыныс алудан кейінгі екінші маңызды бөлігі - артикуляция. Тіл, ерін, төменгі жақ бұлшықеттер болып табылады, олар да «сорғылуды» қажет етеді. Тағы бір жиі кездесетін мәселе - төменгі жақтың тығыздығы. Егер адам, мысалы, қысылған тістері арқылы сөйлесе, тұйықталу немесе агрессия сезімі пайда болады. Бірақ іс жүзінде бұл жай ғана қысқыш болуы мүмкін.
Руслан бізге сөйлеу аппаратының қалай жұмыс істеуі керектігін, дыбыстардың қалай жасалатынын, [ш] дыбысы неге ысқырмауы керектігін, екпінді дауысты дыбыстардың ұзағырақ болуы керектігін көрсетті. - Дыбыс алға ұшуы керек. Оның ұшуы бар. Қыссаң, ішіңде қалады», – деп түсіндірді.
Тілді бұрмалау сыныпта да естілді, бірақ бізді бала кезімізден үйреткен тілдік трюк сияқты емес. Тілді бұрмалауды тез айтудың қажеті жоқ екен. Алдымен оларды баяу, бірақ анық айтуды үйрену маңызды. Ал жылдамдықты кейінірек қосуға болады - қосымша дағды ретінде.
Сөзден бұрын дене сөйлейді Бірте-бірте дене де дауысқа қосылады. Сөйлеушінің қалпы, аяқтың тұрақтылығы, ым-ишарасы, мимикасы – мұның бәрі бір ауыз сөз портретінің бір бөлігі. «Сөйлеуші жай сөйлейтін бас емес, бүкіл дене маңызды», - деп түсіндірді Руслан. - Егер дене кернеулі болса, тыңдаушы оны сезінеді және сөйлеушінің күйін айналайды.
Орындау кезіндегі ым-ишара жанды және сөйлеуге сәйкес болуы керек, мимика табиғи болуы керек, ал позалар ашық болуы керек. Бұл жерде тіпті уайым да жау емес.
«Шығармашылық толқу қалыпты жағдай», - деп атап өтті кураторымыз. - Ол сізді басып кетсе, бұл жаман. Ол реттелуі мүмкін және реттелуі керек - тыныс алу арқылы, дене арқылы, назар аудару арқылы.
Руслан спикердің негізгі тірегі ретінде дене туралы көп айтты. Егер дене қысса, сөйлеу қысылады. Егер дене бос болса, дыбыс үлкенірек, сенімдірек, сенімдірек болады. Ол қысқышты алып тастаудың парадоксальды, бірақ жұмыс әдісін көрсетті: алдымен кернеуді күшейтіп, содан кейін бұлшықетті толығымен босаңсытады. Бұл әдісті іс жүзінде қолданып көргеннен кейін біз бірден әсер еттік: иықтарымыз төмендеп, тыныс алуымыз біркелкі болды, қозғалыстарымыз еркін болды.
Бұл әдістемеден басқа, Руслан біздің топқа және басқаларға аудиторияны алаңдатпай тыныс алуды тез қалпына келтіру және ауыздың құрғауын жеңу жолдарымен бөлісті. Бұл дағдылар өте пайдалы болды - сұхбаттар, жұмыс келіссөздері және тіпті фото және бейне түсіру үшін.
Сценарийдің орнына импровизация
Руслан шеберлік сыныбының жеке блогын аудиториямен сөйлесетін адамдар арасында жиі кездесетін қорқыныштардың бірі - импровизациядан қорқуға арнады. «Сахнадағы үрейге қарсы дәрі жоқ», - деп түсіндірді ол. – Мен мұны институтта төрт жыл оқыдым, кейін практика болды, сосын тағы да оқу болды. Бұл дамыған дағды. Сонда да қойылым алдында мен қобалжыдым – бұл қалыпты жағдай. Әрбір спикердің, тіпті ең тәжірибелі адамның да басында дауыл болады. Оны көрсетпеу маңызды: егер сіз оған берілсеңіз, сіз бақылауды жоғалтасыз.
Руслан жаттанды сценарийдің орнына жанды қарым-қатынасты, өзін-өзі ирониялауды және аудиториямен байланысты таңдайды. Бұл әдіс атмосфераны бірден өзгертеді: аудитория «ерійді», назар аударылады және диалог пайда болады.
Суретші бөліскен тағы бір қызықты факт: актерлер сценарийді ешқашан жатқа үйренбейді. Олар мұны өз бастарында фильм сияқты көреді: сахнадағы әрбір жол қандай да бір әрекетке сәйкес келеді. Сіздің басыңыздағы мәтін осылайша кадрлар тізбегіне айналады: жақыннан түсіру, жалпы көріністер, қозғалыс, бұрыштардың өзгеруі. Сондықтан көрермен сөзді механикалық емес, тірідей естиді. Бұл бір күн бұрын көрген түсіңізді еске түсіріп, оны суреттегідей эмоционалды, дәйекті және анық айту сияқты. Бұл әдіс әсіресе сөйлеу, сұхбат және презентациялар үшін жақсы жұмыс істейді - құрғақ ақпарат емес, қатысу маңызды кез келген жерде.
Тыңдаушыңызды қалай «жоғалтпауға» болады
Шеберлік сабағының ең қызық сәттерінің бірі – сөздің басы күшті болса да, неге аяғына дейін естілмейтініміз туралы әңгіме болды. Руслан былай деп түсіндірді: назарды тек дыбыс немесе тембр арқылы ұстауға болмайды. Оның ойынша, сөйлеу де алға жылжуы керек, ойлау да солай болуы керек. Егер сөйлеушінің өзі қайда бара жатқанын білмесе, тыңдаушы оны сезеді.
– Шет заңы бар: басы мен соңы есте қалады. Ортасы «салуы» мүмкін, бірақ аяқталуы әлсіз болса, бүкіл спектакль бұзылады», - деп қосты спикеріміз.
Мұнда Руслан бізге қарапайым, бірақ тиімді құрал – қимыл етістіктерін ұсынды. Әрбір семантикалық сөзді әрекет арқылы белгілеуге болады: Мен сендіремін, қызықтырамын, тоқтатамын, таң қалдырамын, қорытындылаймын. «Қазір тыңдаушымен не істеп жатқаныңызды түсінген кезде, сіз зейінді басқарасыз», - деп атап өтті Руслан.
Сахна туралы емес - адам туралы
Мастер-класс барысында Руслан үнемі бір түйінді ойға оралды: сөйлеу шеберлігі тек суретшілерге ғана қажет емес. Олар кездесулерді жоспарлауда, келіссөздерде, әңгімелер жазуда, сұхбатта және қарапайым әңгімелерде қолданылады. Біз күнде сөйлейміз - жалғыз сұрақ - бізді естіді ме? Бұл шеберлік сабағы тек сахнаға шыққандар үшін ғана емес пайдалы болады. Ол жұмыста да, өмірде де адамдармен сөйлесетін әрбір адамға арналды. Және, бәлкім, сабақтың негізгі әсері тіпті жаңа білім емес, кенеттен жүзеге асуы болды: сөйлеу - үйренуге болатын және қажет болатын саналы қарым-қатынас дағдысы. Және қарапайым тыныс алудан бастау керек.
