В Казахстане растёт количество бракоразводных дел, а вместе с ними - число имущественных споров. Кто имеет право на квартиру, купленную в ипотеку? Что делать, если супруг пытается спрятать активы или оформить имущество на родственников? Как делят подарки, бизнес и даже домашних питомцев? Ведь иногда дело доходит до абсурда - когда супруги спорят не только за квадратные метры, но и за семейного кота. Как показывает практика, за каждым судебным решением стоит не просто буква закона, а чувства, обиды и чья-то жизнь.
О том, как сегодня суды рассматривают дела о разводах, на что могут рассчитывать домохозяйки, кто несёт ответственность по кредитам, оформленным на одного из супругов, и почему суд даёт шанс на примирение, рассказывает председатель специализированного межрайонного суда по делам несовершеннолетних Западно-Казахстанской области Слуканым Талаповна Кадралиева.
- Слуканым Талаповна, с позапрошлого года изменилась подсудность дел о разводах. Что это значит на практике? - С сентября 2023 года была расширена подсудность специализированных межрайонных судов по делам несовершеннолетних. Теперь, наряду с другими спорами, затрагивающими интересы детей, мы рассматриваем дела о расторжении брака между супругами, имеющими совместных несовершеннолетних детей. Районные суды и суд № 2 города Уральска занимаются исками о разводе, если в семье нет несовершеннолетних детей.
- Насколько остро сегодня стоит тема разводов? Есть ли рост обращений? - Согласно статистике по нашему суду, ежегодно наблюдается небольшое увеличение количества дел по разводам. Например, за 4 месяца 2023 года поступило 429 дел, за 12 месяцев 2024 года (вместе с остатком предыдущего) - 2 047, а за 9 месяцев 2025 года - 1 609. В среднем ежегодно поступает около 2 000 исков о расторжении брака. Среди них есть незначительное количество дел, когда подают иски повторно: сначала расходятся, потом мирятся и через некоторое время вновь обращаются.
Суд принимает все меры для сохранения семьи, где имеются малолетние дети: с парами работают психологи, медиаторы, супругам предоставляется срок для примирения. За 9 месяцев текущего года отозвано 629 исков о расторжении брака в связи с примирением супругов - это хорошие показатели. Однако если причиной расторжения брака является бытовое насилие, суд отказывает в предоставлении срока для примирения.
- После развода главные споры обычно касаются имущества. Что именно считается совместно нажитым? - Имущество, нажитое супругами во время брака, является их общей совместной собственностью. Сюда относятся доходы каждого из супругов от трудовой и предпринимательской деятельности, доходы с имущества, полученные ими пенсии, пособия; приобретённое за счёт общих доходов супругов движимое и недвижимое имущество, ценные бумаги, паи, вклады, доли в уставном капитале, внесённые в кредитные или иные организации, - и любое другое имущество, нажитое супругами в период брака, независимо от того, на чьё имя оно оформлено и кем из супругов внесены денежные средства. В том числе сюда относится имущество, приобретённое за счёт единовременных пенсионных выплат в целях улучшения жилищных условий.
- А что относится к личной собственности, что не делится при разводе? - Собственностью каждого из супругов является имущество, принадлежавшее каждому из них до вступления в брак, либо полученное в период брака в дар, в порядке наследования или по иным безвозмездным сделкам. К личному имуществу также относятся вещи индивидуального пользования (одежда, обувь и другие), хотя и приобретённые в период брака за счёт общих средств супругов, - за исключением драгоценностей и других предметов роскоши.
- Делятся ли подарки и имущество, полученные в период брака от третьих лиц? К примеру, родители мужа подарили ему автомобиль, или родители жены - дорогие ювелирные украшения. Будет ли это учитываться при разделе имущества? - Нет, подарки разделу не подлежат. Если родители мужа подарили ему автомобиль - это его личное имущество, а подаренные родителями жены украшения - её. Согласно статье 36 Кодекса о браке и семье (КоБС), имущество, полученное одним из супругов по наследству или в порядке дарения, является его личной собственностью и не подлежит разделу. Однако если в это имущество в браке были вложены совместные средства, которые существенно увеличили его стоимость (например, капитальный ремонт, реконструкция, достройка), суд может признать часть имущества совместной.
- Как делится квартира или дом, если они были куплены до брака, но в браке выплачивалась ипотека? - Основание покупки (момент заключения договора купли-продажи или ипотеки) имеет значение: если имущество приобретено до брака, оно изначально является личной собственностью. Однако, если ипотека выплачивалась из совместных средств во время брака, суд может признать за вторым супругом право на часть стоимости имущества, пропорционально вложениям. Согласно статье 36 Кодекса о браке и семье, имущество каждого из супругов может быть признано их общей совместной собственностью, если установлено, что в период брака за счёт общего имущества супругов, имущества другого супруга либо труда любого из них были произведены вложения, значительно увеличившие стоимость этого имущества: капитальный ремонт, реконструкция, переоборудование и другое.
- Может ли домохозяйка, не имевшая дохода и не работавшая в период брака, претендовать на долю имущества? - Безусловно. Право на общее имущество супругов принадлежит также супругу (или супруге), который в период брака осуществлял ведение домашнего хозяйства, уход за детьми или по другим уважительным причинам не имел самостоятельного дохода. Такой супруг имеет полное право обратиться в суд и потребовать признания своей доли.
- Как суд рассматривает ситуацию, если имущество оформлено на одного супруга, но фактически приобретено или оплачено совместно? - Согласно статье 33 Кодекса о браке (супружестве) и семье, имущество, нажитое супругами во время брака, является их общей совместной собственностью. Если имущество (например, квартира, автомобиль, бизнес) зарегистрировано на одного супруга, но суд установит, что оно было оплачено из совместных средств - общего дохода семьи, кредитов, которые возвращались обоими, и т. д., - оно будет признано совместно нажитым и подлежит разделу в равных долях.
- Что чаще всего не могут поделить супруги: квартиры, машины, бизнес? - Однозначно ответить сложно, всё зависит от добросовестности супругов. Бывают случаи сокрытия имущества или совершения одним из супругов мнимых сделок по распоряжению совместным имуществом - независимо от его вида. При разделе бизнеса суд учитывает его форму: ТОО, КХ или ИП. В некоторых случаях бизнес не может быть разделён как юридическое лицо, поскольку тесно связан с личностью предпринимателя. Если же супруги вели совместный бизнес, может возникнуть спор по вопросу раздела доли и выплаты компенсации.
- Бывает ли, что суд выявляет мнимые сделки - когда один из супругов перед разводом пытается «спрятать» имущество, спешно оформляя его на третьих лиц? И как это можно доказать? - Да, такие случаи бывают. Об этом чаще всего заявляет в суде «пострадавшая сторона», подавая ходатайства об оказании судом содействия в истребовании доказательств и наложении ареста на имущество. В ходе судебного разбирательства подобные факты выявляются на основании письменных доказательств и свидетельских показаний. К участию в процессе могут быть привлечены третьи лица - участники мнимых сделок.
- Нередко бывает, что супруг зарабатывает, а жена занимается домом и детьми. При этом он оформляет все крупные покупки - квартиру, машину, бизнес - на родителей или других родственников. Может ли в такой ситуации жена доказать в суде, что это имущество фактически совместно нажито и имеет право на долю? - Как я уже отмечала, даже если супруга не работала, занималась домашним хозяйством и воспитанием детей, имущество, нажитое супругами во время брака, является их общей совместной собственностью. Следовательно, супруга имеет право обратиться в суд с иском о признании права собственности на спорное имущество и выделении своей доли в общем имуществе супругов. Каждая сторона должна доказать те обстоятельства, на которые она ссылается как на основания своих требований и возражений, использовать средства защиты, утверждать или оспаривать факты, приводить доказательства и возражения против доказательств в установленные судьёй сроки. Всё это должно соответствовать принципам добросовестного ведения процесса и быть направлено на содействие правосудию. В данном случае такими доказательствами могут быть банковские выписки о перечислении денежных средств, расписки или договоры займа (если деньги одалживались родственникам для приобретения имущества), а также показания свидетелей, фото- и видеоматериалы, подтверждающие проживание или использование имущества, сведения о регистрации, переоформлении имущества и т. д.
- Как делятся кредиты и долги, если они оформлены на одного из супругов, но использовались на нужды семьи? - Обязательства супругов, возникшие в интересах семьи, являются их общими обязательствами. Если кредит оформлен на одного из супругов, но использовался для нужд семьи - покупка жилья, мебели, автомобиля, оплата образования детей и т. д. - он считается общим долгом. Если же кредит был взят исключительно в личных целях одного из супругов, без ведома второго и не в интересах семьи, ответственность по его возмещению несёт только тот супруг, который его оформил.
- Как решается вопрос с домашними животными при разводе? Кому достанется питомец, особенно если это дорогостоящее животное, уже ставшее «членом семьи»? Считаются ли животные имуществом, или суд принимает во внимание эмоциональную привязанность сторон? - При разводе вопрос о питомце может быть урегулирован через соглашение супругов либо по решению суда, поскольку животное считается совместно нажитым имуществом. В случае разногласий суд определяет, с кем останется питомец, принимая во внимание, кто из супругов больше вкладывался в уход, кто имеет лучшие условия для содержания животного, кто предоставляет документы о покупке, расходах на лечение и т. д. Также учитывается эмоциональная привязанность сторон. Как и любое другое имущество супругов, подлежащее разделу, животное подлежит оценке. Суд может оставить питомца с одним из супругов, обязав его выплатить другой стороне денежную компенсацию в размере ½ стоимости животного.
- Что делать, если супруги не состояли в официальном браке, но жили вместе и совместно покупали имущество? Возможен ли в этом случае раздел? - Брак признаётся только в случае его государственной регистрации. Фактическое сожительство браком не является и не порождает соответствующих правовых последствий, то есть не создаёт прав и обязанностей супругов. Однако на основании статей 210-211 Гражданского кодекса Республики Казахстан суд может признать имущество общей долевой собственностью, если будет доказано, что оно приобретено в общих интересах и за счёт общих средств.
- Если супруги давно не живут вместе и не ведут общее хозяйство, но брак при этом официально не расторгнут - будут ли активы, приобретённые каждым из них за этот период, считаться совместно нажитым имуществом? Например, вклады, депозиты, сбережения? - Имущество, нажитое каждым из супругов в период раздельного проживания в связи с фактическим прекращением брачных отношений, признаётся судом собственностью каждого из них.
- Какую роль играет брачный контракт при разделе имущества? Часто ли супруги заключают его, и насколько реально он помогает избежать судебных споров? - Брачный договор хорош тем, что защищает имущество супругов, предотвращает конфликты при разводе и позволяет заранее договориться об имущественных правах и обязанностях. Он устанавливает прозрачный порядок раздела совместно нажитых и будущих активов, помогает урегулировать вопросы долгов и защищает от рисков, связанных с предпринимательской деятельностью. На практике случаи заключения брачного договора встречаются крайне редко. Однако брачный договор может быть оспорен в суде по требованию одного из супругов, изменён, расторгнут или признан недействительным в предусмотренных законом случаях - например, если его условия ставят одного из супругов в крайне неблагоприятное положение или нарушают имущественные права детей. Следует помнить, что брачный договор не может ограничивать правоспособность или дееспособность супругов, их право на обращение в суд за защитой своих прав, регулировать личные неимущественные отношения между супругами, права и обязанности супругов в отношении детей, а также содержать положения, ограничивающие право нетрудоспособного нуждающегося супруга на получение содержания. Недопустимо включать в него и другие условия, противоречащие основным началам брачно-семейного законодательства.
- Можно ли заключить мировое соглашение при разделе имущества, и что важно в нём предусмотреть? - Конечно. Раздел имущества между супругами через мировое соглашение проходит быстрее, дешевле и в менее конфликтной атмосфере, чем судебный процесс. В первую очередь нужно определить перечень совместно нажитого имущества и согласовать его стоимость (при необходимости можно привлечь независимого оценщика). Затем важно определить порядок раздела - какое имущество переходит одному супругу, а какое - другому. Если кто-то из супругов получает имущество большей стоимости, в соглашении следует указать сумму компенсации. Также необходимо оговорить условия и сроки исполнения соглашения, а также последствия его невыполнения.
- Сколько времени занимает процесс раздела имущества, если всё же без суда не обойтись? - Дела о разделе имущества рассматриваются в течение двух месяцев со дня окончания срока подготовки дела к слушанию. Подготовка гражданских дел к судебному разбирательству должна быть завершена не позднее двадцати рабочих дней со дня принятия иска к производству суда. В исключительных случаях - по делам особой сложности - по истечении установленного срока судья может продлить его дополнительно на один месяц по своему определению.
- Какие ошибки чаще всего допускают граждане при подаче иска? - Особых ошибок не наблюдается, так как во фронт-офисе суда имеются образцы заявлений с указанием перечня необходимых документов. Однако нередко к иску о разделе имущества не прилагается документ, подтверждающий уплату государственной пошлины, либо пошлина уплачена не в полном размере. Размер государственной пошлины определяется исходя из стоимости имущества, подлежащего разделу.
- И наконец, какой бы совет вы дали супругам, которые находятся на грани развода? - Прежде всего - помните о взаимном уважении. Если брак распадается, это не значит, что нужно разрушить всё, что было создано вместе. Супругам, находящимся на грани развода и желающим сохранить корректность и справедливость при разделе имущества, я посоветовала бы производить раздел по взаимному согласию, либо с привлечением нотариуса или профессионального медиатора. При возникновении спора стороны должны постараться исчерпать все возможности мирного урегулирования, разделить имущество, не ущемляя права и интересы каждого из супругов, а главное - несовершеннолетних детей.
Семья - это не только чувства, но и ответственность. И даже когда она распадается, важно сохранить человеческое достоинство.
Махаббат өтеді - мүлік қалады
«Отбасы – сезім ғана емес, жауапкершілік те», - Батыс Қазақстан облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының төрағасы Слуқаным Талапқызы Қадралиева.
Қазақстанда ажырасу, онымен қатар мүліктік даулар да көбейіп барады. Ипотекамен сатып алынған пәтерге кімнің құқығы бар? Егер жұбайы мүлікті жасыруға немесе мүлікті туыстарына беруге тырысса не істеу керек? Сыйлықтар, бизнес және тіпті үй жануарлары қалай бөлінеді? Өйткені, кейде нәрселер абсурдтық деңгейге жетеді - ерлі-зайыптылар тек шаршы метрге ғана емес, сонымен қатар отбасылық мысыққа да таласады. Тәжірибе көрсеткендей, әрбір сот шешімінің артында заңның әрпі ғана емес, біреудің сезімі, реніші және өмірі жатыр.
Батыс Қазақстан облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының төрағасы Слуқаным Талапқызы Қадралиева бүгінгі күні неке бұзу туралы істерді соттар қалай қарайды, үй шаруасындағы әйелдер не күтеді, ерлі-зайыптылардың біріне берілген несиеге кім жауап береді, неліктен сот татуласуға мүмкіндік беретіні туралы әңгімелейді.
– Слуқаным Талапқызы, өткен жылдан бері некені бұзу туралы істердің құзыреті өзгерді. Бұл іс жүзінде нені білдіреді? – 2023 жылдың қыркүйек айынан бастап кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттардың құзыреті кеңейтілді. Енді балалардың мүдделерін қозғайтын басқа да даулармен қатар кәмелетке толмаған ортақ балалары бар ерлі-зайыптылардың ажырасуы туралы істерді қарастырамыз. Отбасында кәмелетке толмаған балалары болмаған жағдайда некені бұзу туралы талап арыздарды аудандық және Орал қаласының No2 соттары қарайды.
– Бүгінгі таңда ажырасу тақырыбы қаншалықты өзекті? Өтініштер көбейе ме? – Біздің сот бойынша статистикалық мәліметтерге сүйенсек, жыл сайын неке бұзу істері аздап өсуде. Мысалы, 2023 жылдың 4 айында – 429 іс, 2024 жылдың 12 айында (алдыңғы қалғанымен бірге) – 2047, 2025 жылдың 9 айында – 1609 іс түскен. Жыл сайын орта есеппен ажырасуға 2000-ға жуық арыз түседі. Олардың ішінде талап арызды қайта беретін жағдайлар аз: алдымен келіспейді, кейін татуласып, біраз уақыттан кейін қайтадан арыз береді.
Сот жас балалары бар отбасын сақтап қалу үшін барлық шараларды қабылдайды: ерлі-зайыптылармен психологтар мен медиаторлар жұмыс істейді, ал ерлі-зайыптыларға татуласу үшін уақыт беріледі. Ағымдағы жылдың 9 айында ерлі-зайыптылардың татуласуына байланысты некені бұзу туралы 629 талап-арыз кері қайтарылды – бұл жақсы көрсеткіштер. Алайда, ажырасуға отбасындағы зорлық-зомбылық себеп болса, сот татуласу мерзімін беруден бас тартады.
– Ажырасқаннан кейін негізгі даулар әдетте мүлікке қатысты. Нақты не ортақ меншік болып саналады? - Ерлі-зайыптылардың неке кезінде жинаған мүлкі олардың ортақ ортақ меншігі болып табылады. Бұған ерлі-зайыптылардың әрқайсысының еңбек және кәсіпкерлік қызметтен түскен табысы, мүліктен түскен табысы, олардың алатын зейнетақысы мен жәрдемақысы; ерлi-зайыптылардың ортақ табысы есебiнен сатып алынған жылжымалы және жылжымайтын мүлiк, бағалы қағаздар, үлестер, салымдар, жарғылық капиталдағы үлестер, кредиттiк немесе өзге де ұйымдарға енгiзiлген үлестер - және ерлi-зайыптылар некеде тұрған кезiнде оның кiм атына тiркелгенiне және ерлi-зайыптылардың қайсысы қаражат салғанына қарамастан сатып алған кез келген басқа мүлiк. Оның ішінде тұрмыс жағдайын жақсарту мақсатында біржолғы зейнетақы төлемдері арқылы алынған мүліктер де бар.
– Ажырасу кезінде бөлінбейтін жеке мүлік дегеніміз не? - Ерлі-зайыптылардың әрқайсысының меншігі некеге тұрғанға дейін олардың әрқайсысына тиесілі болған немесе некеде тұрған кезінде сыйға, мұрагерлік немесе өзге де өтеусіз мәмілелер арқылы алынған мүлік болып табылады. Жеке мүлікке зергерлік бұйымдарды және басқа да сәнді заттарды қоспағанда, ерлі-зайыптылардың ортақ қаражаты есебінен неке кезінде сатып алынған жеке пайдалануға арналған заттар (киім, аяқ киім және басқалар) жатады.
- Неке кезінде үшінші тұлғалардан алынған сыйлықтар мен мүлік бөлінеді ме? Мысалы, күйеуінің ата-анасы оған көлік сыйлады немесе әйелінің ата-анасы оған қымбат әшекейлер берді. Мүлікті бөлу кезінде бұл ескеріледі ме? - Жоқ, сыйлықтарды бөлуге болмайды. Егер күйеуінің ата-анасы көлік сыйласа, бұл оның жеке меншігі, ал әйелінің ата-анасы сыйға алған әшекей бұйымдары оныкі. «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодексінің (ҚБК) 36-бабына сәйкес, ерлі-зайыптылардың біреуінің мұрагерлікке немесе сыйға алған мүлкі оның жеке меншігі болып табылады және бөлуге жатпайды. Алайда, егер бұл мүлікке неке кезінде оның құнын едәуір арттыратын бірлескен қаражат салынса (мысалы, күрделі жөндеу, қайта құру, толықтыру), сот мүліктің бір бөлігін ортақ деп тануы мүмкін.
– Пәтер немесе үй некеге дейін сатып алынған болса, бірақ ипотека неке кезінде төленсе, қалай бөлінеді? - Сатып алудың негізі (сатып алу-сату немесе ипотека шартын жасау сәті) маңызды: егер мүлік некеге тұрғанға дейін алынған болса, ол бастапқыда жеке меншік болып табылады. Алайда, егер ипотека некеде тұрған кезде ортақ қаражат есебінен төленсе, сот екінші жұбайдың инвестицияға сәйкес мүлік құнының бір бөлігіне құқығын тануы мүмкін. «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодекстің 36-бабына сәйкес, егер некеде болу кезеңінде ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкі, екінші жұбайдың мүлкі немесе олардың кез келгенінің еңбегі есебінен осы мүліктің құнын едәуір арттырған: күрделі жөндеу, реконструкциялау, қайта құру және т.
- Некеде тұрғанда жұмыс істемеген, табысы жоқ үй шаруасындағы әйел мүліктен үлес талап ете ала ма? - Сөзсіз. Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкіне құқығы некеде тұрған кезде үй шаруашылығын жүргізген, балаларын баққан немесе басқа да дәлелді себептермен дербес кірісі болмаған жұбайға да тиесілі. Мұндай жұбайдың сотқа жүгінуге және өз үлесін тануды талап етуге толық құқығы бар.
– Мүлік ерлі-зайыптылардың бірінің атына тіркелген, бірақ іс жүзінде сатып алынған немесе бірлесіп төленген болса, сот жағдайды қалай қарайды? – «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодекстің 33-бабына сәйкес, ерлі-зайыптылардың неке кезінде жинаған мүлкі олардың ортақ ортақ меншігі болып табылады. Мүлік (мысалы, пәтер, көлік, кәсіпорын) ерлі-зайыптылардың бірінің атына тіркелген болса, бірақ сот оны ортақ қорлар есебінен төленген деп тапса - отбасының жиынтық табысы, екеуі өтеген несиелер және т.б. - ол бірлесіп сатып алынған деп танылады және тең үлестерге бөлуге жатады.
- Ерлі-зайыптылар нені ортақ пайдалана алмайды: пәтер, көлік, бизнес? - Біржақты жауап беру қиын, бәрі ерлі-зайыптылардың саналылығына байланысты. Мүлікті жасыру немесе ерлі-зайыптылардың біреуінің ортақ мүлікке билік ету туралы ойдан шығарылған мәмілелер жасау жағдайлары - оның түріне қарамастан. Бизнесті бөлу кезінде сот оның нысанын ескереді: ЖШС, жеке кәсіпорын немесе жеке кәсіпкер. Кейбір жағдайларда бизнесті заңды тұлға ретінде бөлуге болмайды, өйткені ол кәсіпкердің жеке басымен тығыз байланысты. Егер ерлі-зайыптылар бірлескен кәсіпкерлікпен айналысса, үлесті бөлуге және өтемақы төлеуге қатысты дау туындауы мүмкін.
- Сот ойдан шығарылған мәмілелерді - ерлі-зайыптылардың бірі ажырасқанға дейін мүлікті үшінші тұлғалардың атына асығыс рәсімдеп, «жасыруға» әрекеттенетін жағдай бола ма? Және мұны қалай дәлелдеуге болады? – Иә, мұндай жағдайлар болып тұрады. Мұны көбінесе сотта «жәбірленуші тарап» айтады, сотқа дәлелдемелерді алуға және мүлікке тыйым салуға көмектесу туралы өтініштер береді. Сот талқылауы барысында мұндай фактілер жазбаша дәлелдемелер мен куәлардың айғақтары негізінде анықталады. Процесске үшінші тұлғалар – ойдан шығарылған мәмілелердің қатысушылары тартылуы мүмкін.
– Көбінесе күйеуі ақша табады, ал әйелі үй, бала-шағамен айналысады. Бұл ретте ол барлық ірі сатып алуларды – пәтерді, көлікті, бизнесті ата-анасының немесе басқа туыстарының атына ұйымдастырады. Мұндай жағдайда әйелі сотта бұл мүлікті іс жүзінде бірлесіп сатып алғанын және үлеске құқығы бар екенін дәлелдей ала ма? – Жоғарыда атап өткенімдей, жұбайы жұмыс істемесе де, үй шаруашылығымен және балаларды тәрбиелеумен айналысса да, ерлі-зайыптылардың некеде болған кезде алған мүлкі олардың ортақ ортақ меншігі болып табылады. Демек, жұбайы даулы мүлікке меншік құқығын тану және ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкіндегі өз үлесін бөлу туралы сотқа жүгінуге құқылы. Әрбір тарап судья белгілеген мерзімде өз талаптары мен қарсылықтарының негізі ретінде сілтеме жасайтын мән-жайларды дәлелдеуге, қорғау құралдарын қолдануға, фактілерді бекітуге немесе даулауға, дәлелдемелерді және дәлелдемелерге қарсылықтарды ұсынуға міндетті. Мұның барлығы әділ процестің қағидаттарына сай болуы және әділеттілікті нығайтуға бағытталуы тиіс. Бұл ретте мұндай дәлелдемелер ақша қаражатын аудару туралы банк үзінділері, түбіртектер немесе қарыз шарттары (егер ақша туыстарына мүлікті сатып алу үшін қарызға берілсе), сондай-ақ куәлардың айғақтары, мүліктің тұруын немесе пайдаланылуын растайтын фото және бейне материалдар, мүлікті тіркеу, қайта тіркеу туралы мәліметтер және т.б.
- Несиелер мен қарыздар ерлі-зайыптылардың біріне берілген, бірақ отбасының қажеттіліктеріне жұмсалған болса, олар қалай бөлінеді? - Ерлі-зайыптылардың отбасы мүдделерінен туындайтын міндеттері олардың жалпы міндеттері болып табылады. Несие ерлі-зайыптылардың біріне берілсе, бірақ отбасының қажеттіліктеріне – тұрғын үй, жиһаз, автокөлік сатып алу, балалардың оқу ақысын төлеу және т.б. үшін пайдаланылса, ол ортақ қарыз болып саналады. Егер несие тек қана ерлі-зайыптылардың біреуінің жеке мақсаттары үшін алынған болса, екіншісін білмей, отбасының мүддесін көздемейтін болса, оны өтеу үшін оны берген жұбай ғана жауапты болады.
Ажырасу кезінде үй жануарларының мәселесі қалай шешіледі? Үй жануарын кім алады, әсіресе ол «отбасы мүшесі» болған қымбат жануар болса? Жануарлар меншiк болып есептеле ме, әлде сот тараптардың эмоционалды байланысын ескере ме? – Ажырасу кезінде үй жануарының мәселесі ерлі-зайыптылар арасындағы келісім арқылы немесе сот шешімімен шешілуі мүмкін, өйткені жануар ортақ меншік болып саналады. Келіспеушілік туындаған жағдайда, сот ерлі-зайыптылардың қайсысы қамқорлыққа көбірек ақша салғанын, жануарды ұстауға кімнің жағдайы жақсы екенін, сатып алу, емдеу шығындары туралы құжатты кім ұсынғанын және т.б. ескере отырып, үй жануарының кіммен қалатынын анықтайды. Тараптардың эмоционалды байланысы да ескеріледі. Бөлінуге жататын кез келген басқа неке мүлкі сияқты жануар да бағалауға жатады. Сот үй жануарын ерлі-зайыптылардың біріне қалдырып, оны екінші тарапқа жануар құнының ½ мөлшерінде ақшалай өтемақы төлеуге міндеттей алады.
- Егер ерлі-зайыптылар ресми некеде болмаса, бірге тұрып, бірге мүлік сатып алса не істеу керек? Бұл жағдайда бөлу мүмкін бе? – Неке мемлекеттік тіркеуден өткен жағдайда ғана танылады. Нақты бірге тұру неке болып табылмайды және сәйкес құқықтық салдарларды тудырмайды, яғни ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттерін тудырмайды. Алайда, Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 210-211-баптары негізінде, егер оның ортақ мүддеге және ортақ қаражат есебінен сатып алынғаны дәлелденсе, сот мүлікті ортақ үлестік мүлік деп тануы мүмкін.
- Егер ерлі-зайыптылар ұзақ уақыт бірге тұрмаса және ортақ шаруашылық жүргізбесе, бірақ неке ресми түрде бұзылмаса, олардың әрқайсысының осы мерзімде алған мүлкі бірлесіп сатып алынған мүлік болып есептеле ме? Мысалы, депозиттер, депозиттер, жинақтар? - Неке қатынастарының нақты тоқтатылуына байланысты ажырасу кезеңінде ерлі-зайыптылардың әрқайсысының сатып алған мүлкін сот олардың әрқайсысының меншігі деп таниды.
- Неке шарты мүлікті бөлуде қандай рөл атқарады? Ерлі-зайыптылар оған қаншалықты жиі кіреді және бұл заңды дауларды болдырмауға қаншалықты көмектеседі? - Некеге дейінгі келісім жақсы, себебі ол ерлі-зайыптылардың мүлкін қорғайды, ажырасу кезінде жанжалдардың алдын алады және мүліктік құқықтар мен міндеттерді алдын ала келісуге мүмкіндік береді. Ол бірлесіп сатып алынған және болашақтағы активтерді бөлудің ашық тәртібін белгілейді, қарыз мәселелерін шешуге көмектеседі және кәсіпкерлік қызметпен байланысты тәуекелдерден қорғайды. Іс жүзінде неке шартын жасау жағдайлары өте сирек кездеседі. Алайда, неке шартына ерлі-зайыптылардың бірінің өтініші бойынша сот тәртібімен шағым жасалуы мүмкін, заңда көзделген жағдайларда – мысалы, оның шарттары ерлі-зайыптылардың бірін аса қолайсыз жағдайға душар еткен немесе балалардың мүліктік құқықтарын бұзған жағдайда өзгертілуі, бұзылуы немесе жарамсыз деп танылуы мүмкін. Неке шарты ерлі-зайыптылардың әрекет қабілеттілігін немесе әрекет қабілеттілігін, олардың құқықтарын қорғау үшін сотқа жүгіну құқығын шектей алмайтынын, ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік емес жеке қатынастарды, ерлі-зайыптылардың балаларға қатысты құқықтары мен міндеттерін реттей алмайтынын, сондай-ақ еңбекке жарамсыз жұбайдың алимент алуға мұқтаж құқығын шектейтін ережелерді қамтитынын есте ұстаған жөн. Оған неке және отбасы заңнамасының негізгі принциптеріне қайшы келетін басқа шарттарды енгізуге жол берілмейді.
– Мүлікті бөлу кезінде бітімгершілік келісім жасауға бола ма, оған нені енгізу маңызды? - Әрине. Бітімгершілік келісімі арқылы ерлі-зайыптылар арасындағы мүлікті бөлу сот талқылауына қарағанда тезірек, арзанырақ және аз дау-дамай жағдайында. Ең алдымен, бірлесіп сатып алынған мүліктің тізімін анықтау және оның құнын келісу қажет (қажет болған жағдайда тәуелсіз бағалаушыны тартуға болады). Содан кейін бөлу тәртібін анықтау маңызды - қандай мүлік бір ерлі-зайыптыларға, қайсысы екіншісіне өтеді. Егер ерлі-зайыптылардың біреуі қымбатырақ мүлікті алса, келісімде өтемақы мөлшері көрсетілуі керек. Сондай-ақ келісімнің шарттары мен мерзімін, сондай-ақ оның орындалмауының салдарын белгілеу қажет.
- Егер сіз әлі сотсыз жүре алмасаңыз, мүлікті бөлу процесі қанша уақытқа созылады? - Мүлікті бөлу туралы істер істі тыңдауға дайындау мерзімі аяқталған күннен бастап екі ай ішінде қаралады. Азаматтық істерді сот талқылауына дайындау талап арызды сот талқылауына қабылдаған күннен бастап жиырма жұмыс күнінен кешіктірмей аяқталуға тиіс. Ерекше жағдайларда - ерекше күрделі жағдайларда - белгіленген мерзім өткеннен кейін судья оны өз қалауы бойынша қосымша бір айға ұзарта алады.
– Азаматтар арыз бергенде қандай қателіктерді жиі жібереді? - Соттың фронт-офисінде талап етілетін құжаттардың тізбесі көрсетілген арыз үлгілері бар болғандықтан, айтарлықтай қателер жоқ. Алайда, көбінесе мүлікті бөлу туралы талапқа мемлекеттік баж салығын төлегенін растайтын құжат қоса берілмейді немесе баж толық төленбейді. Мемлекеттік баж мөлшері бөлінетін мүліктің құнына қарай белгіленеді.
– Ал, ең соңында ажырасудың аз-ақ алдында тұрған ерлі-зайыптыларға қандай кеңес берер едіңіз? - Ең алдымен, өзара сыйластықты есте сақтаңыз. Егер неке бұзылса, бұл бірге жасалғанның бәрі жойылуы керек дегенді білдірмейді. Ажырасу алдында тұрған және мүлікті бөлу кезінде дұрыстық пен әділеттілікті сақтағысы келетін ерлі-зайыптыларға бөлуді өзара келісім бойынша немесе нотариус немесе кәсіби медиаторды тарту арқылы жүргізуге кеңес берер едім. Егер дау туындаса, тараптар бейбіт жолмен шешудің барлық мүмкіндіктерін сарп етуге, ерлі-зайыптылардың әрқайсысының, ең бастысы кәмелетке толмаған балалардың құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтірмей мүлікті бөлуге тырысуы керек.
Отбасы – бұл сезім ғана емес, жауапкершілік. Ал ыдырап кетсе де адамдық қадір-қасиетті сақтау маңызды.
