Этот материал - продолжение постоянной рубрики «Вектор экономики» и основан на содержательном диалоге с Маратом Заировым, который позволяет посмотреть на человеческие потребности через призму личного опыта, исторических сдвигов и современных вызовов. Что действительно важно человеку сегодня - и как меняется его мотивация? Ответы - в нашем разговоре.
Теоретические основания Какие ключевые предпосылки лежат в основе иерархии потребностей Маслоу, и насколько они универсальны для разных культур? Прежде чем обсуждать предпосылки и универсальность модели, имеет смысл кратко напомнить, что представляет собой пирамида Маслоу - знаменитая иерархия человеческих потребностей. Пирамида Маслоу - это предложенная американским психологом Абрахамом Маслоу модель, описывающая человеческие потребности как систему уровней. Впервые она была представлена в 1943 году и до сих пор остаётся одной из самых узнаваемых концепций в популярной психологии.
Маслоу выделил пять основных уровней потребностей: физиологические; безопасность; любовь и принадлежность (в том числе сексуальные потребности); уважение и признание; самоактуализация. По мысли Маслоу, человеческие нужды выстраиваются в определённую иерархию: возникновение потребностей более высокого порядка обычно возможно только после удовлетворения потребностей базового уровня. Так, стремление к любви и привязанности появляется, когда человек уже избавлен от голода и чувствует себя в безопасности. При этом Маслоу отмечал, что человек - существо постоянно нуждающееся, поэтому полного удовлетворения всех потребностей практически не бывает, особенно тех, которые находятся на вершине пирамиды. Более того, некоторые люди так и не переходят к потребностям высшего порядка, оставаясь вполне удовлетворёнными достижениями на нижних уровнях. На протяжении десятилетий идеи Маслоу неоднократно переосмыслялись исследователями. Несмотря на широкое применение модели в менеджменте, маркетинге и HR-практиках, убедительных научных доказательств её универсальности и строгой правильности нет. В академической среде пирамида по-прежнему рассматривается как спорная и во многом упрощённая схема.
Можно ли считать «потребности» полностью объективной категорией, или они формируются социально и исторически? Потребности проистекают из самой природы человека и существуют столько же, сколько существует человечество. Можно утверждать, что именно потребности лежат в основе человеческого поведения, формируя широкий спектр мотивов и реакций. Это обширное поле для анализа - не только с точки зрения психологии, но и антропологии, истории, социологии. Насколько корректно трактовать уровни пирамиды Маслоу как строго последовательные? Есть ли доказательства «переходов» между уровнями? Иерархия потребностей Маслоу, безусловно, во многом условна. Авторская последовательность уровней отражает его собственное видение, опирающееся на наблюдения и теоретические рассуждения.
Лично я согласен с основанием пирамиды. Исходя из жизненного опыта и прочитанной литературы, прихожу к выводу, что фундаментальными для человека остаются стремление к личному счастью, благополучию семьи и детей. В основе большинства жизненных устремлений действительно лежит собственное «Я». Понятие личной выгоды можно трактовать шире, но это уже выходит за рамки текущего обсуждения. Начиная же с третьего уровня моя собственная последовательность отличается от предложенной Маслоу. У другого человека она может быть совершенно иной - и это нормально. Иерархия потребностей во многом индивидуальна. Культурный контекст (включая Казахстан) Какие элементы пирамиды Маслоу наиболее подвержены культурным вариациям, и как это проявляется в казахстанском обществе? На мой взгляд, уже начиная с основания пирамиды можно говорить о её применимости к казахстанскому обществу. Культура влияет на любую ступень иерархии - вопрос лишь в степени этого влияния. Казахстан в этом смысле не исключение. Часть населения пережила сразу три эпохи: Казахская ССР в составе СССР, перестройку, период независимости.
Для этих людей различия в структуре потребностей очевидны. Другое поколение - рождённые в эпоху перемен - сформировалось в принципиально иных условиях, и их приоритеты заметно отличаются. А те, кто появился на свет уже в независимом Казахстане, демонстрируют совершенно другую последовательность потребностей, резко отличающуюся от двух предыдущих поколений. Если сравнивать эти три группы, то объём анализа не вместился бы на страницах одного выпуска вашего уважаемого журнала. Однако, несмотря на различия, базовые потребности - еда, жильё, безопасность - для всех поколений остаются приоритетными. Принцип «Хлеба и зрелищ» никто не отменял.
В какой степени коллективистские ценности Центральной Азии противоречат или дополняют индивидуалистическую модель Маслоу? Абсолютно убеждён, что историко-культурные особенности стран Центральной Азии не противоречат пирамиде Маслоу, а напротив - существенно её дополняют. Простой пример: для казахов изначально было характерно кочевое хозяйство, основанное на общинной форме существования. В одиночку кочевнику выжить было невозможно, поэтому наряду с базовыми жизненными потребностями значимыми становились вопросы целостности общины, распределения обязанностей и коллективного производства.
Таким образом, для коренного населения нашей страны взаимодействие личности и коллектива либо расширяет содержание базовых уровней пирамиды, либо может рассматриваться как отдельная специфическая потребность, сформированная исторически. Как трансформация экономической и социальной системы в РК влияет на структуру потребностей разных поколений? Поколения, выросшие в условиях СССР, помимо базовых потребностей придавали огромное значение нравственным принципам, таким как: уважение к старшим, внимание к ближнему, вежливость и сдержанность в общении.
У последующих поколений, на мой взгляд, эти ориентиры постепенно ослабевают, а потребность в цифровых технологиях растёт стремительно. Если посмотреть на совсем юных - создаётся впечатление, что они буквально «рождаются» со смартфоном в руках. В частности, мой четырёхлетний сын разбирается в мобильном телефоне лучше меня, хотя мне уже за пятьдесят. Поэтому структура потребностей у разных поколений действительно радикально отличается. Даже если определённые уровни совпадают, их очередность - а значит и приоритеты - сильно варьируются от поколения к поколению.
Практическое применение Можно ли использовать пирамиду Маслоу как инструмент анализа мотивации в современных организациях Казахстана? Почему да/нет? Скорее всего - да, и даже крайне необходимо. Понимание мотивации сотрудника - это половина успеха в работе с ключевым персоналом. Управлять бездумным исполнителем просто, но современный ценный сотрудник - это сложное сочетание компетенций, личных особенностей и внутренних предпочтений. Понять его иерархию потребностей - значит найти способы повысить его эффективность для компании. Приведу пример. Будучи руководителем, я приходил на работу немного раньше остальных и начинал утро не в кругу семьи, а с чашки кофе вместе с одним из лучших сотрудников. Меня интересовало главное - понять внутреннюю мотивацию человека. Если понимание возникало, я выстраивал правильную линию взаимодействия, создавая для него оптимальные условия. Однажды я узнал, что для одного из специалистов значимыми были путешествия и любовь к испанскому футболу. Я убедил председателя правления банка приобрести ему билет на финал чемпионата мира по футболу в ЮАР. За два-три дня до матча мы вручили ему конверт, в котором были: два билета в центральную ложу, авиабилеты «туда-обратно» в Йоханнесбург, проживание в пятизвёздочном отеле на три дня, деньги на личные расходы. Все затраты взяла на себя компания. Вы бы видели лицо обычно сдержанного сотрудника! До этого момента он серьёзно рассматривал предложение перейти в другой банк. В итоге мы не только
сохранили его, но и реализовали под его руководством проекты, о которых конкуренты могли только мечтать. И это всего один пример - подобных случаев у меня множество. Метод работает безотказно.
Какие уровни пирамиды чаще всего игнорируются компаниями при построении HR-стратегий? К сожалению, многие HR-менеджеры имеют слабое представление об иерархии потребностей. В результате они действуют «наобум», а руководители компаний, полагаясь на их рекомендации, нередко допускают ошибки при формировании HR-стратегии. Между тем специалисты, работающие с персоналом, должны знать, чем «живёт» сотрудник, и понимать его мотивацию, опираясь на иерархию потребностей, которую им следовало бы знать как «Отче наш». Какие риски возникают при буквальном применении модели Маслоу в управлении персоналом и маркетинге?
Поскольку сама последовательность уровней пирамиды спорна, её применение всегда должно быть индивидуальным. Любую модель необходимо адаптировать к конкретным условиям и конкретным людям. Важно понимать главное: потребности персонала - краеугольный камень эффективной кадровой политики, направленной на создание результативной и мотивированной команды.
Критический анализ модели Какие эмпирические исследования ставят под сомнение универсальность иерархии Маслоу?
Систематизация человеческих потребностей, безусловно, необходима, однако пирамида Маслоу - не догма. С каждым годом она требует объективного пересмотра. Главное - осознать, что сотрудник ориентируется прежде всего на собственные потребности, а их спектр и последовательность у каждого индивидуальны и подвижны.
Какие альтернативные модели мотивации дают более точные объяснения поведения человека (Герцберга, МакКлелланда, Деси и Райана и др.)? Пожалуй, сколько исследователей мотивации - столько и мнений. Ни одна модель не может претендовать на абсолютную точность, потому что человеческие потребности по определению непредсказуемы. Как дождь может быть моросящим или проливным, так и мотивация человека бывает разной по силе и проявлениям. Бесспорной остаётся лишь базовая потребность: без еды и воды человек просто не выживет. Является ли «самоактуализация» объективной психологической потребностью или культурным идеалом западного общества?
Самоактуализация - это, по сути, стремление к самореализации и самосовершенствованию. Для меня лично она даже важнее безопасности и уж точно значимее потребности в любви. Поэтому это не западный культурный идеал, а реальная, глубинная психологическая потребность многих людей. Если, к примеру, руководителя будут окружать телохранители, но на работе не будет пространства для самовыражения, ни один разумный специалист не останется на такой должности ни дня. Персональная и социальная перспектива
Какие потребности действительно доминируют у современного человека в условиях глобальной нестабильности? Доминирующим фактором по-прежнему остаётся личная выгода. Однако в условиях нарастающей глобальной нестабильности всё более острой становится потребность в безопасности. Угроза ядерного конфликта, рост преступности, случаи педофилии и другие тревожные тенденции вызывают серьёзное беспокойство у многих людей.
И всё же история помнит немало примеров, когда даже в условиях хаоса и опасности люди ставили гуманизм и принципиальность выше собственной безопасности. Нельсон Мандела - показательный пример: несмотря на постоянные угрозы, он неизменно стремился оставаться лидером, способным служить идеалам, которые считал важнее личного благополучия. Можно ли выделить новые уровни потребностей, актуальные в цифровую эпоху (цифровая безопасность, идентичность, принадлежность онлайн-сообществам)? Мне затруднительно отвечать на этот вопрос, поскольку я далёк от цифровой модернизации. Возможно, действительно появились новые потребности - связанные с цифровой идентичностью, безопасностью или виртуальным социальным взаимодействием. Однако для уверенного вывода мне не хватает личного опыта в этой сфере.
Какой уровень пирамиды Маслоу наиболее искажён в массовой культуре и почему? Скорее всего, все уровни пирамиды так или иначе изменены массовой культурой, хотя «искажением» это назвать сложно. Современный мир лишь адаптирует потребности под новые формы жизни - будь то образ счастья, успеха или безопасности. Каждая ступень пирамиды остаётся, но принимает свои современные очертания.
Маслоу пирамидасы: белгілі туралы белгісіз
Қарқынды мәдени, технологиялық және геосаяси өзгерістер дәуірінде адамдарды не итермелейді деген сұрақ ерекше маңызды болып отыр. Жаһандық тұрақсыздық, цифрлық трансформация және ұрпақ алмасуы аясында Маслоудың классикалық пирамидасы жаңа реңктерге ие болып, жаңа көріністі қажет етеді.
Бұл материал «Экономика векторы» тұрақты айдарының жалғасы болып табылады және адам қажеттіліктерін жеке тәжірибе, тарихи өзгерістер мен заманауи сын-қатерлер призмасы арқылы қарауға мүмкіндік беретін Марат Заировпен мазмұнды диалогқа негізделген. Бүгінгі күні адамға шынымен не маңызды - және оның мотивациясы қалай өзгереді? Жауаптар біздің әңгімемізде.
Теориялық негіздер Маслоудың қажеттіліктер иерархиясының негізінде жатқан негізгі болжамдар қандай және олар мәдениеттер арасында қаншалықты әмбебап? Модельдің алғышарттары мен әмбебаптығын талқыламас бұрын, Маслоу пирамидасы - адам қажеттіліктерінің әйгілі иерархиясы дегеніміз не екенін қысқаша еске түсіру керек. Маслоу пирамидасы – американдық психолог Абрахам Маслоу ұсынған модель, ол адамның қажеттіліктерін деңгейлер жүйесі ретінде сипаттайды. Ол алғаш рет 1943 жылы енгізілді және танымал психологиядағы ең танымал ұғымдардың бірі болып қала береді.
Маслоу қажеттіліктердің бес негізгі деңгейін анықтады: физиологиялық; қауіпсіздік; сүйіспеншілік және тиесілілік (оның ішінде жыныстық қажеттіліктер); құрметтеу және тану; өзін-өзі таныту. Маслоудың пікірінше, адамның қажеттіліктері белгілі бір иерархияда орналасады: жоғары дәрежедегі қажеттіліктердің пайда болуы әдетте негізгі деңгейдегі қажеттіліктер қанағаттандырылғаннан кейін ғана мүмкін болады. Осылайша, махаббат пен сүйіспеншілікке деген ұмтылыс адам аштықтан құтылып, өзін қауіпсіз сезінгенде пайда болады. Сонымен бірге, Маслоу адамның үнемі мұқтаждықта болатын жаратылыс екенін, сондықтан барлық қажеттіліктерді, әсіресе пирамиданың жоғарғы жағында тұрғандарды толығымен қанағаттандыру іс жүзінде мүмкін емес екенін атап өтті. Сонымен қатар, кейбір адамдар ешқашан жоғары деңгейлі қажеттіліктерге көшпейді, төменгі деңгейдегі жетістіктерге толығымен қанағаттанады. Онжылдықтар бойы Маслоудың идеяларын зерттеушілер бірнеше рет қайта түсіндірді. Модельдің менеджментте, маркетингте және HR тәжірибесінде кеңінен қолданылуына қарамастан, оның әмбебаптығы мен қатаң дұрыстығына сенімді ғылыми дәлелдер жоқ. Академиялық қоғамда пирамида әлі де даулы және айтарлықтай жеңілдетілген схема ретінде қарастырылады.
«Қажеттіліктерді» толығымен объективті категория деп санауға бола ма, әлде олар әлеуметтік және тарихи тұрғыдан қалыптасқан ба? Қажеттіліктер адамның жаратылысынан туындайды және адамзат өмір сүргенше бар. Бұл адамның мінез-құлқының негізінде жатқан, мотивтер мен реакциялардың кең ауқымын құрайтын қажеттіліктер деп айтуға болады. Бұл тек психология тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар антропология, тарих және әлеуметтану тұрғысынан талдауға арналған кең өріс. Маслоу пирамидасының деңгейлерін қатаң дәйекті деп түсіндіру қаншалықты дұрыс? Деңгейлер арасындағы «ауысудың» дәлелі бар ма? Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы, әрине, негізінен ерікті. Автордың деңгейлер тізбегі бақылаулар мен теориялық пайымдауларға негізделген өзіндік көзқарасын көрсетеді.
Өз басым пирамида негізімен келісемін. Өмірлік тәжірибе мен оқыған әдебиеттерге сүйене отырып, адам үшін жеке бақытқа, отбасы мен балаларының амандығына ұмтылу іргелі болып қала береді деген қорытындыға келдім. Өмірге деген ұмтылыстың көпшілігінің негізі адамның өз «Менінде» жатыр. Жеке пайда ұғымын кеңірек түсіндіруге болады, бірақ бұл қазіргі талқылау шеңберінен тыс. Үшінші деңгейден бастап, менің жеке реттілігім Маслоу ұсынғаннан ерекшеленеді. Басқа адам үшін бұл мүлдем басқаша болуы мүмкін - бұл қалыпты жағдай. Қажеттіліктер иерархиясы негізінен жеке. Мәдени контекст (соның ішінде Қазақстан) Маслоу пирамидасының қай элементтері мәдени вариацияға көбірек бейім және бұл қазақ қоғамында қалай көрінеді? Менің ойымша, пирамиданың негізінен бастап, оның қазақ қоғамына қатыстылығы туралы айтуға болады. Мәдениет иерархияның кез келген деңгейіне әсер етеді - жалғыз мәселе - бұл әсер ету дәрежесі. Бұл жағынан Қазақстан да шет қалған жоқ. Халықтың бір бөлігі бірден үш дәуірді бастан өткерді: КСРО құрамындағы Қазақ КСР-і, қайта құру және тәуелсіздік кезеңі.
Бұл адамдар үшін қажеттіліктер құрылымындағы айырмашылықтар айқын. Тағы бір ұрпақ – өзгерістер дәуірінде туылғандар – түбегейлі басқа жағдайларда қалыптасты және олардың басымдықтары айтарлықтай ерекшеленеді. Ал тәуелсіз Қазақстанда туылғандар бұрынғы екі ұрпақтан мүлде басқа қажеттіліктер тізбегін көрсетеді. Осы үш топты салыстыратын болсақ, талдау көлемі құрметті журналыңыздың бір санының бетіне сыймас еді. Дегенмен, айырмашылықтарға қарамастан, негізгі қажеттіліктер - азық-түлік, баспана, қауіпсіздік барлық ұрпақ үшін басымдық болып қала береді. «Нан мен цирк» қағидасы жойылған жоқ.
Орталық Азияның ұжымшылдық құндылықтары Маслоудың индивидуалистік моделіне қаншалықты қайшы келеді немесе толықтырады? Мен Орталық Азия елдерінің тарихи-мәдени ерекшеліктері Маслоу пирамидасына қайшы келмейтініне, керісінше, оны айтарлықтай толықтыратынына толық сенімдімін. Қарапайым мысал: қазақтар бастапқыда қауымдық өмір сүру формасына негізделген көшпелі шаруашылықпен сипатталды. Көшпелілердің жалғыз өмір сүруі мүмкін емес еді, сондықтан өмірдің негізгі қажеттіліктерімен бірге қауымның тұтастығы, жауапкершілікті бөлу және ұжымдық өндіріс мәселелері де маңызды болды.
Сонымен, еліміздің байырғы халқы үшін жеке адам мен ұжымның өзара әрекеті не пирамиданың негізгі деңгейлерінің мазмұнын кеңейтеді, не тарихи қалыптасқан жеке ерекше қажеттілік ретінде қарастыруға болады. Қазақстан Республикасындағы экономикалық және әлеуметтік жүйенің өзгеруі әртүрлі ұрпақтардың қажеттіліктерінің құрылымына қалай әсер етеді? КСРО-да өскен ұрпақтар қарапайым қажеттіліктермен қатар, үлкенді сыйлау, көршіге ілтипат көрсету, қарым-қатынаста сыпайылық, ұстамдылық сияқты адамгершілік қағидаларға үлкен мән берген.
Кейінгі ұрпақтарда, менің ойымша, бұл нұсқаулар бірте-бірте әлсіреп, цифрлық технологияларға деген қажеттілік тез өсіп келеді. Егер сіз өте жас адамдарға қарасаңыз, сіз олардың қолында смартфонмен «туылған» сияқты әсер аласыз. Әсіресе, жасым елуден асып кетсе де, төрт жасар балам ұялы телефонды менен жақсы түсінеді. Сондықтан әртүрлі ұрпақтар арасындағы қажеттіліктердің құрылымы шынымен де түбегейлі ерекшеленеді. Тіпті белгілі бір деңгейлер сәйкес келсе де, олардың реті, демек, басымдықтары ұрпақтан ұрпаққа айтарлықтай өзгереді.
Практикалық қолдану Маслоу пирамидасын Қазақстандағы заманауи ұйымдарда мотивацияны талдау құралы ретінде пайдалануға болады ма? Неліктен иә/жоқ? Сірә, иә, тіпті өте қажет. Қызметкерлердің мотивациясын түсіну - негізгі қызметкерлермен жұмыс істеу кезіндегі жарты шайқас. Ақылсыз орындаушыны басқару оңай, бірақ бүгінгі құнды қызметкер - бұл құзыреттердің, жеке қасиеттердің және ішкі қалаулардың күрделі үйлесімі. Оның қажеттіліктер иерархиясын түсіну оның компания үшін тиімділігін арттыру жолдарын табуды білдіреді. Бір мысал келтірейін. Мен менеджер ретінде жұмысқа басқаларға қарағанда сәл ертерек келдім және таңды отбасыммен емес, ең жақсы қызметкерлердің бірімен кофе ішумен бастадым. Мені ең бастысы қызықтырды - адамның ішкі мотивациясын түсіну. Егер түсіністік пайда болса, мен оған оңтайлы жағдай жасай отырып, өзара әрекеттестіктің дұрыс желісін құрдым. Бір күні мен бір маман үшін саяхат пен испан футболына деген сүйіспеншіліктің маңызды екенін білдім. Мен банктің басқарма төрағасын Оңтүстік Африкада өтетін әлем чемпионатының финалына билет сатып алуға көндірдім. Матчқа екі-үш күн қалғанда біз оған орталық жәшікке екі билет, Йоханнесбургке бару-қайту әуе билеттері, бес жұлдызды қонақүйде үш күнге тұру, жеке шығындарына ақша бар конверт бердік. Барлық шығындарды компания көтерді. Сіз әдетте резервтелген қызметкердің бетін көруіңіз керек еді! Осы уақытқа дейін ол басқа банкке ауысу туралы ұсынысты шындап ойластырды. Нәтижесінде біз ғана емеспіз
оны сақтап қалды, сонымен қатар оның жетекшілігімен бәсекелестер армандайтын жобаларды жүзеге асырды. Бұл бір ғана мысал – менде ұқсас жағдайлар көп. Әдіс мінсіз жұмыс істейді.
HR стратегияларын құру кезінде компаниялар пирамиданың қай деңгейлерін жиі елемейді? Өкінішке орай, көптеген HR менеджерлері қажеттіліктер иерархиясын аз түсінеді. Нәтижесінде олар «кездейсоқ» әрекет етеді, ал компания менеджерлері олардың ұсыныстарына сүйене отырып, HR стратегиясын қалыптастыру кезінде жиі қателіктер жібереді. Сонымен қатар, персоналмен жұмыс істейтін мамандар қызметкердің қалай «өмір сүретінін» білуі және «Біздің Әкеміз» деп білуі керек қажеттіліктер иерархиясына негізделген оның мотивациясын түсінуі керек. Адам ресурстарын басқару мен маркетингте Маслоу моделін сөзбе-сөз қолданғанда қандай тәуекелдер туындайды?
Пирамиданың деңгейлерінің реттілігі даулы болғандықтан, оны қолдану әрқашан жеке болуы керек. Кез келген модель нақты жағдайларға және нақты адамдарға бейімделуі керек. Ең бастысын түсіну маңызды: кадрлардың қажеттіліктері тиімді және ынталы команда құруға бағытталған тиімді кадрлық саясаттың ірге тасы болып табылады.
Модельдің сыни талдауы Қандай эмпирикалық зерттеулер Маслоу иерархиясының әмбебаптығына күмән келтіреді?
Адам қажеттіліктерін жүйелеу, әрине, қажет, бірақ Маслоу пирамидасы догма емес. Жыл сайын ол объективті тексеруді қажет етеді. Ең бастысы, қызметкер ең алдымен өз қажеттіліктеріне назар аударатынын және олардың ауқымы мен реттілігі әркім үшін жеке және икемді екенін түсіну.
Мотивацияның қандай альтернативті үлгілері адам мінез-құлқын неғұрлым дәлірек түсіндіреді (Герцберг, МакКлелланд, Деси және Райан және т.б.)? Мүмкін, мотивацияны зерттеушілер қанша болса, сонша пікірлер бар. Ешбір модель абсолютті дәлдікті талап ете алмайды, өйткені адамның қажеттіліктері анықтамасы бойынша болжау мүмкін емес. Жаңбырдың нөсер немесе құйып тұрғаны сияқты, адамның мотивациясының күші мен көрінісі әртүрлі болуы мүмкін. Тек негізгі қажеттілік талассыз болып қалады: тамақ пен сусыз адам өмір сүре алмайды. «Өзін-өзі таныту» объективті психологиялық қажеттілік пе, әлде Батыс қоғамының мәдени идеалы ма?
Өзін-өзі актуализациялау, мәні бойынша, өзін-өзі жүзеге асыруға және өзін-өзі жетілдіруге ұмтылу. Мен үшін бұл қауіпсіздіктен де маңыздырақ және махаббатқа деген қажеттіліктен де маңыздырақ. Демек, бұл батыстық мәдени мұрат емес, көптеген адамдардың шынайы, терең психологиялық қажеттілігі. Мысалы, басшыны оққағарлар қоршап алса, бірақ жұмыста өзін-өзі көрсетуге мүмкіндік болмаса, бірде-бір парасатты маман мұндай қызметте бір күн қалмайды. Жеке және әлеуметтік көзқарас
Жаһандық тұрақсыздық жағдайында қазіргі заманғы адамға қандай қажеттіліктер үстемдік етеді? Жеке пайда басым фактор болып қала береді. Дегенмен, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюі жағдайында қауіпсіздікті қамтамасыз ету қажеттілігі барған сайын өзекті бола түсуде. Ядролық қақтығыс қаупі, қылмыстың өсуі, педофилия жағдайлары және басқа да үрей туғызатын тенденциялар көптеген адамдарды алаңдатуда.
Дегенмен, тіпті бейберекеттік пен қауіп-қатер жағдайында да адамдар гуманизм мен адалдықты өз қауіпсіздігінен жоғары қойған көптеген мысалдар тарихтың есінде. Нельсон Манделаның мысалы: тұрақты қауіп-қатерге қарамастан, ол әрқашан жеке әл-ауқаттан гөрі маңызды деп санайтын идеалдарға қызмет ете алатын көшбасшы болып қалуға тырысты. Цифрлық дәуірде өзекті болып табылатын қажеттіліктердің жаңа деңгейлерін анықтау мүмкін бе (цифрлық қауіпсіздік, сәйкестік, желілік қауымдастықтарға жататындығы)? Мен цифрлық модернизациядан алыс болғандықтан, бұл сұраққа жауап беру қиын. Мүмкін, шынымен де цифрлық сәйкестікке, қауіпсіздікке немесе виртуалды әлеуметтік өзара әрекеттесуге байланысты жаңа қажеттіліктер пайда болды. Дегенмен, сенімді қорытынды жасау үшін бұл салада жеке тәжірибем жетіспейді.
Маслоу пирамидасының қай деңгейі танымал мәдениетте көбірек бұрмаланған және неге? Бәлкім, пирамиданың барлық деңгейлері белгілі бір жолмен немесе басқаша түрде танымал мәдениетпен өзгертілді, дегенмен мұны «бұрмалау» деп атау қиын. Қазіргі әлем қажеттіліктерді өмірдің жаңа формаларына ғана бейімдейді - бұл бақыт, сәттілік немесе қауіпсіздік бейнесі болсын. Пирамиданың әрбір қадамы қалады, бірақ қазіргі заманғы пішінін алады.
