Какие системные проблемы сдерживают развитие агросектора Казахстана
Аграрный сектор Казахстана сталкивается с комплексом устойчивых системных ограничений. Для страны с высокой долей сельского населения развитие сельского хозяйства имеет не только экономическое, но и социальное значение.
Ключевая проблема - низкая эффективность развития сельских территорий. Несмотря на реализуемые меры, сохраняются инфраструктурные ограничения, а уровень доходов населения остаётся недостаточным. В результате сельская местность продолжает уступать городам по качеству жизни и экономическим возможностям, что усиливает миграцию.
Насколько эффективны меры государственной поддержки
Государственная поддержка остаётся необходимым элементом функционирования отрасли, однако её результативность ограничена. При наличии значительного числа программ их практический эффект часто не соответствует заявленным целям.
Это проявляется в слабой представленности отечественной фермерской продукции на внутреннем рынке и продолжающемся оттоке населения из сельской местности. Таким образом, действующие меры не в полной мере обеспечивают устойчивое развитие отрасли.
Исторически аграрная экономика Казахстана трансформировалась от кочевого хозяйства к современным формам производства. Однако в текущей структуре отрасли доминируют крупные хозяйства, тогда как малые и средние фермеры остаются в уязвимом положении. Формирование устойчивого среднего класса в агросекторе по-прежнему остаётся нерешённой задачей.
С какими трудностями сталкиваются фермеры на практике
Ключевое ограничение - доступ к финансовым ресурсам. Сезонность доходов и зависимость от внешних факторов затрудняют накопление капитала и развитие хозяйств.
Дополнительный барьер - ограниченная доступность кредитования. Низкая оценка залоговой базы в сельской местности и несоответствие кадастровой стоимости земли её рыночному потенциалу существенно сужают возможности привлечения финансирования.
Также значимым фактором остаётся недостаточный уровень финансовой грамотности, что снижает эффективность использования существующих мер государственной поддержки.
Роль финансирования в развитии отрасли
Доступ к финансовым ресурсам является ключевым условием роста агросектора. Крупные хозяйства, обладающие ликвидными активами, имеют преимущество в привлечении капитала и масштабировании бизнеса. Малые и средние фермеры зачастую остаются вне этой системы.
Дополнительные требования, включая подготовку качественных бизнес-планов, усиливают разрыв в доступе к финансированию. В этих условиях возрастает роль государства как института не только финансовой, но и консультационной поддержки.
В долгосрочной перспективе развитие аграрного сектора определяется доступностью финансирования, эффективностью его распределения и способностью фермеров адаптироваться к изменяющимся экономическим условиям.
Роль инфраструктуры в развитии агросектора
Инфраструктурные ограничения остаются значимым фактором, сдерживающим рост аграрного производства. При этом зоны ответственности должны быть чётко разграничены: развитие дорожной сети - задача государства, тогда как хранение, переработка и логистика могут эффективно формироваться на уровне самих сельхозпроизводителей.
При наличии доступа к финансированию кооперация фермеров позволяет создавать необходимую инфраструктуру под собственные производственные задачи. Для отдельных хозяйств такие инвестиции зачастую экономически нецелесообразны, тогда как объединение снижает издержки и повышает эффективность использования активов.
Причины импортозависимости
Сохраняющаяся зависимость от импорта отдельных видов сельхозпродукции указывает на системные дисбалансы в отрасли. Проблема носит комплексный характер и требует более скоординированного управления.
Актуальной задачей является формирование устойчивой экспертной платформы с участием сельхозпроизводителей, научного сообщества и финансовых институтов. Её ключевая функция - выработка долгосрочной стратегии, ориентированной на повышение внутренней переработки, продовольственную безопасность и рост доходов сельского населения.
Влияние климатических факторов
Климатические условия, включая засухи, оказывают существенное влияние на аграрное производство, усиливая риски и нестабильность доходов. Вместе с тем для Казахстана эти факторы не являются новыми.
Ключевым становится уровень адаптации отрасли: внедрение технологий, развитие ирригации, применение научных подходов и повышение качества управленческих решений. Именно способность к адаптации, а не сами климатические условия, определяет устойчивость агросектора.
Кадровый потенциал и его ограничения
Кадровая ситуация в агросекторе неоднородна. Базовые производственные компетенции в сельской местности сохраняются, однако наблюдается дефицит специалистов в сферах переработки, управления и коммерциализации продукции.
Это ограничивает создание добавленной стоимости внутри страны и усиливает зависимость от крупных перерабатывающих игроков. В результате снижается уровень конкуренции и формируются риски ценового давления на производителей.
Одним из решений может стать развитие малых и мобильных перерабатывающих предприятий, расположенных вблизи хозяйств. Такой подход повышает эффективность производства, формирует локальные цепочки добавленной стоимости и создаёт спрос на квалифицированные кадры.
В долгосрочной перспективе это способно стать фактором возврата населения в сельскую местность при условии формирования конкурентоспособных условий труда и дохода.
Барьеры для экспорта казахстанской сельхозпродукции
Одним из ключевых ограничений развития экспорта остаётся недостаточная системность в продвижении национального аграрного бренда. Казахстанская продукция обладает конкурентными преимуществами, прежде всего в части качества и натуральности, однако эти характеристики не всегда эффективно транслируются на внешние рынки.
Практика показывает наличие устойчивого спроса на отдельные виды продукции. Например, в ряде российских городов, включая Санкт-Петербург, специализированные магазины с продукцией «Сделано в Казахстане» демонстрируют стабильные продажи. Такие товары, как казы, востребованы даже в более высоком ценовом сегменте. Это подтверждает значительный экспортный потенциал при условии системного маркетинга и позиционирования.
В этой связи приоритетной задачей становится формирование узнаваемого и конкурентоспособного бренда казахстанской сельхозпродукции на международных рынках.
Прозрачность распределения земельных ресурсов
Система распределения земель остаётся чувствительным вопросом для отрасли. Её текущая структура во многом сформировалась в период приватизации 1990-х годов, проходившей в условиях институциональной незрелости.
В результате значительные земельные ресурсы сосредоточены у ограниченного круга крупных собственников, тогда как потенциал развития малых и средних хозяйств реализован не полностью. Несмотря на стабилизирующую роль крупных агроформирований, такая модель ограничивает развитие конкурентной среды.
Ключевой задачей остаётся формирование эффективной системы землепользования, обеспечивающей долгосрочную заинтересованность сельхозпроизводителей в рациональном использовании ресурсов.
Роль посредников в формировании цен
Посреднические структуры играют значимую роль в аграрной цепочке и существенно влияют на конечную стоимость продукции. В ряде случаев их деятельность приводит к снижению доходности производителей и росту цен для потребителей.
При этом необходимо разграничивать спекулятивные практики и профессиональные сбытовые услуги. Во втором случае посредники обеспечивают логистику, хранение и доступ к рынкам. Эффективность такой модели возможна при прозрачных условиях взаимодействия и комиссионной системе вознаграждения.
Международный опыт показывает, что развитие цифровых торговых платформ, конкурентных процедур и прозрачных механизмов ценообразования способствует повышению эффективности рынка. Существенную роль в этом процессе играет государство как регулятор.
Ошибки государственной аграрной политики
Ключевой проблемой аграрной политики остаётся отсутствие целостной и согласованной стратегии развития отрасли. Реализуемые меры зачастую носят фрагментарный характер и не обеспечивают системного эффекта.
В числе приоритетных направлений - насыщение внутреннего рынка отечественной продукцией, создание условий для закрепления населения в сельской местности, развитие социальной инфраструктуры и повышение качества жизни.
Комплексное решение этих задач требует согласованной государственной политики, ориентированной на долгосрочные результаты и формирование устойчивой аграрной экономики.
Какие успешные кейсы можно масштабировать в Казахстане
В Казахстане существует потенциал для масштабирования успешных практик в агросекторе, включая наличие компетентных специалистов и реализованных локальных инициатив. Однако ключевым сдерживающим фактором остаётся низкая институциональная эффективность, включая коррупционные риски, которые снижают результативность даже качественно разработанных программ.
При наличии широкого спектра мер государственной поддержки приоритетными задачами остаются повышение доступности финансовых ресурсов и устранение барьеров, связанных с неэффективным распределением средств.
Казахстан не является первопроходцем в развитии аграрного сектора, и международный опыт предлагает широкий набор эффективных решений. В странах Европейского союза поддержка малого и среднего агробизнесаявляется системным приоритетом и реализуется через комплекс административных, правовых и финансовых инструментов, адаптированных к национальным условиям.
Показателен опыт Бразилии. Национальная программа «Нулевой голод» и инструмент поддержки семейных хозяйств PRONAF обеспечили широкий доступ к финансированию за счёт льготных ставок, гибких условий кредитования и интеграции с общей аграрной политикой. Это позволило вовлечь в экономическую деятельность миллионы фермеров и повысить устойчивость сельских территорий.
Адаптация подобных подходов с учётом национальной специфики может стать одним из ключевых направлений повышения эффективности аграрной политики Казахстана.
Какие реформы необходимы, чтобы агросектор стал драйвером экономики Казахстана
Проблемы агросектора Казахстана признаются на всех уровнях, однако текущие меры не обеспечивают системных изменений. Ключевые причины - высокая концентрация ресурсов у крупных землевладельцев, ограниченный доступ к финансированию для малых хозяйств и сохраняющиеся институциональные дисбалансы.
Несмотря на отставание от технологических отраслей по динамике развития, агросектор сохраняет стратегическое значение. Для раскрытия его потенциала необходим переход от фрагментарных решений к комплексной реформе.
Показателен пример программы развития животноводства на 2026-2030 годы. Потенциально она способна сформировать экспортно ориентированную отрасль и снизить отток населения из сельской местности. Однако текущие параметры программы ограничивают её охват.
Основной барьер - завышенные требования к получателям господдержки. Пороговые условия (от 300 голов и 3000 га) фактически исключают малые хозяйства, усиливая концентрацию рынка. Снижение входного порога до 50 голов позволило бы вовлечь широкий круг личных подсобных хозяйств, трансформируя их в семейные фермы и формируя конкурентную среду.
Отток молодёжи из села обусловлен прежде всего экономическими причинами. Отсутствие возможностей для самостоятельной занятости делает наёмный труд единственным сценарием. В этих условиях приоритетом государственной политики должно стать развитие семейных фермерских хозяйств как базовой модели аграрной экономики.
Дополнительным драйвером роста может стать внедрение мобильных комплексов переработки сельхозпродукции - модульных решений, позволяющих перерабатывать сырьё непосредственно в местах производства.
Ключевые направления:
Их применение снижает логистические издержки, минимизирует потери сырья, увеличивает добавленную стоимость и обеспечивает быстрый запуск проектов. Средний срок окупаемости составляет 1-3 года. Такие решения стимулируют кооперацию фермеров и формирование локальных производственных цепочек.
Мировая практика подтверждает эффективность данной модели. Контейнерные мобильные молочные заводы (например, Scherjon, Нидерланды) успешно применяются в странах Африки и Азии, снижая потери и увеличивая доходы фермеров на 30-100%. Мобильные убойные комплексы (Kometos, Финляндия) позволяют осуществлять переработку непосредственно на фермах, повышая качество продукции и рентабельность. Аналогичные решения активно используются и в сегменте переработки птицы.
Таким образом, ключевое направление реформ - переход от поддержки ограниченного круга крупных игроков к формированию широкой конкурентной среды, основанной на семейных фермах, доступном финансировании и внедрении технологических решений переработки.
Марат Заиров - финансист, банкир, кандидат экономических наук. Более 30 лет работает в банковской системе Казахстана, занимал руководящие позиции в ведущих финансовых институтах, включая Казкоммерцбанк, ХалыкБанк, БТА Банк и Нурбанк, в том числе пост Председателя Правления.
Специализируется на вопросах развития финансовой системы и малого и среднего бизнеса. Автор аналитических материалов и публикаций, доступных на LitRes, а также на официальном сайте: https://maratzairov.kz
Неліктен Қазақстанда ауыл шаруашылығы саласындағы мәселелер сақталып отыр?
«Экономика векторы» айдары аясында біз Марат Заировпен бірге негізгі мәселелерді қарастырамыз: аграрлық сектордың дамуын не тежейді, қазіргі қолдау шаралары қаншалықты тиімді және қандай шешімдер саланың тұрақты өсуін қамтамасыз ете алады.
Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласының дамуын қандай жүйелі проблемалар тежеп отыр?
Қазақстанның аграрлық секторы тұрақты жүйелік шектеулер кешеніне тап болады. Ауыл халқының үлес салмағы жоғары ел үшін ауыл шаруашылығын дамытудың тек экономикалық ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік мәні де бар.
Негізгі мәселе – ауылды дамыту тиімділігінің төмендігі. Іске асырылып жатқан шараларға қарамастан, инфрақұрылымдық шектеулер сақталуда, халықтың табыс деңгейі жеткіліксіз болып қалуда. Нәтижесінде ауылдық жерлер өмір сүру сапасы мен экономикалық мүмкіндіктері бойынша қалалардан артта қалып, көші-қонды күшейтеді.
Мемлекеттік қолдау шаралары қаншалықты тиімді?
Мемлекеттік қолдау саланың жұмыс істеуінің қажетті элементі болып қала береді, бірақ оның тиімділігі шектеулі. Бағдарламалардың айтарлықтай саны болған кезде олардың практикалық әсері көбінесе олардың қойылған мақсаттарына сәйкес келмейді.
Бұл отандық ауылшаруашылық өнімдерінің ішкі нарықта нашар ұсынылуынан және халықтың ауылдан кетуінің жалғасуынан көрінеді. Осылайша, қазіргі шаралар саланың тұрақты дамуын толық қамтамасыз ете алмайды.
Тарихи тұрғыдан Қазақстанның ауыл шаруашылығы экономикасы көшпелі экономикадан қазіргі заманғы өндіріс түрлеріне ауысты. Дегенмен, саланың қазіргі құрылымында ірі шаруашылықтар басым болса, шағын және орта фермерлер осал жағдайда қалып отыр. Аграрлық секторда тұрақты орта тапты қалыптастыру әлі де шешімін таппаған міндет болып қала береді.
Шаруалар іс жүзінде қандай қиындықтарға тап болады?
Негізгі шектеу – қаржылық ресурстарға қол жеткізу. Табыстың маусымдылығы және сыртқы факторларға тәуелділігі капиталды жинақтауды және шаруашылықтарды дамытуды қиындатады.
Қосымша кедергі – несиенің шектеулі болуы. Ауылдық жерлердегі кепіл базасының төмен бағалануы және жердің кадастрлық құны мен оның нарықтық әлеуеті арасындағы сәйкессіздік қаржыландыруды тарту мүмкіндіктерін айтарлықтай тарылтады.
Сондай-ақ мемлекеттік қолдаудың қолданыстағы шараларын пайдалану тиімділігін төмендететін қаржылық сауаттылықтың жеткіліксіз деңгейі елеулі фактор болып қала береді.
Өнеркәсіпті дамытудағы қаржыландырудың рөлі
Қаржы ресурстарына қолжетімділік ауыл шаруашылығы саласының өсуінің негізгі шарты болып табылады. Өтімді активтері бар ірі шаруашылықтар капиталды тартуда және бизнесін кеңейтуде артықшылыққа ие. Шағын және орта фермерлер көбінесе бұл жүйеден тыс қалады.
Қосымша талаптар, соның ішінде жоғары сапалы бизнес-жоспарларды дайындау, қаржыға қолжетімділіктегі алшақтықты кеңейтеді. Мұндай жағдайларда мемлекеттің қаржылық ғана емес, сонымен қатар консультативтік қолдаудың институты ретіндегі рөлі артады.
Ұзақ мерзімді перспективада аграрлық сектордың дамуы қаржының болуымен, оны бөлудің тиімділігімен және фермерлердің өзгермелі экономикалық жағдайларға бейімделу қабілетімен анықталады.
Аграрлық секторды дамытудағы инфрақұрылымның рөлі
Инфрақұрылымдық шектеулер ауыл шаруашылығы өндірісінің өсуін тежейтін маңызды фактор болып қала береді. Бұл ретте жауапкершілік бағыттары нақты белгіленуі тиіс: жол желісін дамыту – мемлекеттің міндеті, ал сақтау, өңдеу және логистика ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің өздері деңгейінде тиімді қалыптаса алады.
Қаржыландыруға қол жеткізе отырып, фермерлердің кооперациясы олардың жеке өндірістік міндеттері үшін қажетті инфрақұрылымды құруға мүмкіндік береді. Жеке шаруа қожалықтары үшін мұндай инвестициялар көбінесе экономикалық тұрғыдан мүмкін емес, ал шоғырландыру шығындарды азайтады және активтерді пайдалану тиімділігін арттырады.
Импортқа тәуелділіктің себептері
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің жекелеген түрлерінің импортына тәуелділіктің сақталуы саладағы жүйелі теңгерімсіздікті көрсетеді. Мәселе күрделі және келісілген басқаруды талап етеді.
Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің, ғылыми қауымдастықтың және қаржы институттарының қатысуымен тұрақты сараптама алаңын қалыптастыру кезек күттірмейтін міндет болып табылады. Оның негізгі қызметі отандық қайта өңдеуді, азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға және ауыл тұрғындарының табысын арттыруға бағытталған ұзақ мерзімді стратегияны әзірлеу болып табылады.
Климаттық факторлардың әсері
Климаттық жағдайлар, соның ішінде құрғақшылық ауыл шаруашылығы өндірісіне айтарлықтай әсер етіп, тәуекелдерді және кірістердің тұрақсыздығын арттырады. Алайда бұл факторлар Қазақстан үшін жаңалық емес.
Саланың бейімделу деңгейі шешуші болады: технологияны енгізу, суаруды дамыту, ғылыми тәсілдерді қолдану және басқару шешімдерінің сапасын арттыру. Ауыл шаруашылығы саласының тұрақтылығын климаттық жағдайлардың өзі емес, бейімделу қабілеті анықтайды.
Кадрлық потенциал және оның шектеулері
Агроөнеркәсіп кешеніндегі кадрлық жағдай біркелкі емес. Ауылдық жерлерде базалық өндірістік құзыреттер сақталған, бірақ өнімді өңдеу, басқару және коммерцияландыру салаларында мамандар тапшы.
Бұл ел ішінде қосымша құнды құруды шектейді және ірі өңдеуші ойыншыларға тәуелділікті арттырады. Нәтижесінде бәсекелестік деңгейі төмендеп, өндірушілерге баға қысымының тәуекелдері пайда болады.
Шешімнің бірі шаруа қожалықтарының жанында орналасқан шағын және мобильді өңдеуші кәсіпорындарды дамыту болуы мүмкін. Бұл тәсіл өндіріс тиімділігін арттырады, жергілікті құн тізбегін жасайды және білікті кадрларға сұранысты тудырады.
Бұл ұзақ мерзімді перспективада бәсекеге қабілетті еңбек жағдайлары мен табыстары жасалған жағдайда халықтың ауылға оралу факторына айналуы мүмкін.
Қазақстандық ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаудағы кедергілер
Экспортты дамытудағы негізгі шектеулердің бірі ұлттық ауылшаруашылық брендін ілгерілетудегі жүйеліліктің болмауы болып қала береді. Қазақстандық өнімдер ең алдымен сапасы мен табиғилығы бойынша бәсекелестік артықшылықтарға ие, бірақ бұл сипаттамалар әрқашан сыртқы нарықтарға тиімді түрде аударыла бермейді.
Тәжірибе көрсеткендей, өнімнің жекелеген түрлеріне тұрақты сұраныс бар. Мысалы, Ресейдің бірқатар қалаларында, соның ішінде Санкт-Петербургте «Қазақстанда жасалған» өнімдері бар мамандандырылған дүкендер тұрақты сатылымды көрсетуде. Қазы сияқты өнімдер жоғары баға сегментінде де сұранысқа ие. Бұл жүйелі маркетинг пен позициялау жағдайында айтарлықтай экспорттық әлеуетті растайды.
Осыған байланысты халықаралық нарықтарда қазақстандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің танымал және бәсекеге қабілетті брендін қалыптастыру бірінші кезектегі міндет болып табылады.
Жерді бөлудің ашықтығы
Жерді бөлу жүйесі сала үшін өзекті мәселе болып қала береді. Оның қазіргі құрылымы негізінен институционалдық пісіп-жетілмеген жағдайда болған 1990 жылдардағы жекешелендіру кезеңінде қалыптасты.
Осының салдарынан қомақты жер ресурстары шектеулі ірі меншік иелерінің арасында шоғырланған, ал шағын және орта шаруашылықтардың даму әлеуеті толық іске аспай отыр. Ірі ауылшаруашылық құрылымдарының тұрақтандырушы рөліне қарамастан, бұл модель бәсекелестік ортаның дамуын шектейді.
Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің ресурстарды ұтымды пайдалануға ұзақ мерзімді мүдделерін қамтамасыз ететін тиімді жер пайдалану жүйесін қалыптастыру басты міндет болып қала береді.
Бағаның қалыптасуындағы делдалдардың рөлі
Делдалдық құрылымдар ауылшаруашылық тізбегінде маңызды рөл атқарады және өнімнің соңғы құнына айтарлықтай әсер етеді. Кейбір жағдайларда олардың қызметі өндірушілердің рентабельділігінің төмендеуіне және тұтынушылар үшін бағаның өсуіне әкеледі.
Сонымен бірге алыпсатарлық тәжірибе мен кәсіби сату қызметтерін ажырата білу керек. Екінші жағдайда делдалдар логистиканы, сақтауды және нарыққа шығуды қамтамасыз етеді. Мұндай модельдің тиімділігі өзара іс-қимылдың ашық шарттарымен және сыйақы төлеудің комиссиялық жүйесімен мүмкін болады.
Дүниежүзілік тәжірибе цифрлық сауда алаңдарын, бәсекелестік процедураларды және баға белгілеудің ашық тетіктерін дамыту нарықтың тиімділігін арттыруға ықпал ететінін көрсетеді. Бұл процесте реттеуші ретінде мемлекет маңызды рөл атқарады.
Мемлекеттік аграрлық саясаттың қателері
Аграрлық саясаттың өзекті мәселесі саланы дамытудың біртұтас және келісілген стратегиясының жоқтығы болып қала береді. Қабылданған шаралар жиі фрагменттелген және жүйелі әсер бермейді.
Басым бағыттардың қатарында ішкі нарықты отандық өніммен толтыру, халықты ауылға шоғырландыру үшін жағдай жасау, әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту және өмір сүру сапасын арттыру бар.
Бұл мәселелерді кешенді шешу ұзақ мерзімді нәтижелерге және тұрақты ауыл шаруашылығы экономикасын қалыптастыруға бағытталған келісілген мемлекеттік саясатты қажет етеді.
Қазақстанда қандай табысты істерді кеңейтуге болады
Қазақстанда агроөнеркәсіп кешеніндегі табысты тәжірибені, соның ішінде құзыретті мамандардың болуын және іске асырылған жергілікті бастамаларды кеңейту үшін әлеует бар. Дегенмен, негізгі шектеуші фактор тіпті жақсы әзірленген бағдарламалардың тиімділігін төмендететін сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін қоса алғанда, институционалдық тиімділіктің төмендігі болып қала береді.
Қолда бар мемлекеттік қолдау шараларының кең ауқымын ескере отырып, қаржы ресурстарының қолжетімділігін арттыру және қаражатты тиімсіз бөлуге байланысты кедергілерді жою басымдық болып қала береді.
Қазақстан аграрлық секторды дамытуда пионер емес, халықаралық тәжірибе тиімді шешімдердің кең ауқымын ұсынады. Еуропалық Одақ елдерінде шағын және орта агробизнесті қолдау жүйелі басымдық болып табылады және ұлттық жағдайларға бейімделген әкімшілік, құқықтық және қаржылық құралдар кешені арқылы жүзеге асырылады.
Бразилияның тәжірибесі дәлел. Ұлттық «Нөлдік аштық» бағдарламасы және PRONAF отбасылық ферманы қолдау құралы жеңілдік мөлшерлемелері, несиелеудің икемді шарттары және жалпы ауыл шаруашылығы саясатымен интеграция арқылы қаржыландыруға кең қолжетімділікті қамтамасыз етті. Бұл миллиондаған фермерлерге экономикалық қызметке қатысуға және ауылдық жерлердің тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік берді.
Мұндай тәсілдерді ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып бейімдеу Қазақстанның аграрлық саясатының тиімділігін арттырудың негізгі бағыттарының біріне айналуы мүмкін.
Ауыл шаруашылығы саласы Қазақстан экономикасының драйверіне айналуы үшін қандай реформалар қажет?
Қазақстанның аграрлық секторының проблемалары барлық деңгейде мойындалғанымен, қазіргі шаралар жүйелі өзгерістерді қамтамасыз ете алмайды. Негізгі себептер – ірі жер иелерінің арасында ресурстардың жоғары шоғырлануы, шағын шаруа қожалықтары үшін қаржыға қолжетімділіктің шектелуі және тұрақты институционалдық теңгерімсіздік.
Даму динамикасы бойынша технологиялық салалардан артта қалғанына қарамастан, аграрлық сектор стратегиялық маңыздылығын сақтап отыр. Оның әлеуетін ашу үшін бөлшектелген шешімдерден кешенді реформаға көшу қажет.
Мысал ретінде мал шаруашылығын дамытудың 2026-2030 жылдарға арналған бағдарламасын келтіруге болады. Ол экспортқа бағытталған өнеркәсіпті қалыптастыруға және халықтың ауылдан кетуін азайтуға қабілетті. Дегенмен, бағдарламаның ағымдағы параметрлері оның қол жетімділігін шектейді.
Негізгі кедергі – мемлекеттік қолдау алушыларға қойылатын шектен тыс талаптар. Шекті жағдайлар (300 бас және 3000 гектардан) нарықтың шоғырлануын арттыра отырып, шағын шаруашылықтарды іс жүзінде жоққа шығарады. Қабылдау шегін 50 басқа дейін қысқарту жеке қосалқы шаруашылықтарды кеңінен тартуға, оларды жанұялық шаруашылыққа айналдыруға және бәсекелестік орта құруға мүмкіндік берер еді.
Жастардың ауылдан кетуі ең алдымен экономикалық себептерге байланысты. Өзін-өзі жұмыспен қамту мүмкіндіктерінің болмауы жалдамалы жұмысты жалғыз нұсқаға айналдырады. Бұл жағдайда ауыл шаруашылығы экономикасының базалық моделі ретінде отбасылық шаруашылықты дамыту мемлекеттік саясаттың басымдығы болуы тиіс.
Өсудің қосымша драйвері ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге арналған жылжымалы кешендер – шикізатты тікелей өндіріс орындарында өңдеуге мүмкіндік беретін модульдік шешімдерді енгізу болуы мүмкін.
Негізгі бағыттар:
Оларды пайдалану логистикалық шығындарды азайтады, шикізат шығынын азайтады, қосымша құнды арттырады және жобалардың жылдам іске қосылуын қамтамасыз етеді. Орташа өтелу мерзімі 1-3 жыл. Мұндай шешімдер фермерлер арасындағы ынтымақтастықты және жергілікті өндіріс тізбегін қалыптастыруды ынталандырады.
Әлемдік тәжірибе бұл модельдің тиімділігін растайды. Контейнерлік жылжымалы сүт зауыттары (мысалы, Щержон, Нидерланды) Африка және Азия елдерінде табысты қолданылып, шығынды азайтып, фермерлердің кірісін 30-100% арттырады. Жылжымалы мал сою кешендері (Kometos, Финляндия) тікелей фермаларда өңдеуге, өнім сапасы мен табыстылығын арттыруға мүмкіндік береді. Ұқсас шешімдер құс етін өңдеу сегментінде белсенді қолданылады.
Осылайша, реформаның негізгі бағыты ірі ойыншылардың шектеулі шеңберін қолдаудан жанұялық фермаларға негізделген кең бәсекелестік ортаны қалыптастыруға, қолжетімді қаржыландыруға және өңдеудің технологиялық шешімдерін енгізуге көшу болып табылады.
Марат Заиров – қаржыгер, банкир, экономика ғылымдарының кандидаты. Ол Қазақстанның банк жүйесінде 30 жылдан астам жұмыс істеп, жетекші қаржы институттарында, соның ішінде Қазкоммерцбанкте, Халық банкінде, БТА Банкте және Нұрбанкте басшылық қызметтерді, оның ішінде басқарма төрағасы лауазымын атқарған.
Қаржы жүйесін және шағын және орта бизнесті дамытуға маманданған. LitRes сайтында, сондай-ақ ресми сайтта қолжетімді аналитикалық материалдар мен жарияланымдар авторы: https://maratzairov.kz
