- Руслан, расскажите, где вы сами обучались ораторскому мастерству и у кого перенимали опыт?
- Всё началось с моих педагогов по театральному искусству. В частности, с профессора кафедры сценической речи, педагога Виктора Григорьевича Кульченко в Саратовском театральном институте. Это один из моих первых наставников, настоящий мастер, который научил меня вообще красиво говорить: работать над дыханием, голосом, дикцией и всему тому, что касается сценической речи.
Позже, уже после института, в моей жизни появилась педагог Щукинского театрального училища - доцент кафедры речи ВТУ им. Щукина в Москве Елена Валентиновна Ласкавая. Она также сильно повлияла на моё мировоззрение именно в направлении сценической речи и ораторского искусства.
Ну и, конечно, огромную роль играют опыт и практика, а также хорошие ораторы, которых ты встречаешь на своём пути: люди, умеющие красиво говорить, те, на кого можно равняться. Один из таких примеров для меня - главный режиссер театра имени Островского Оксана Михайловна Малуша. Когда она произносит речь, за ней всегда приятно наблюдать и слушать, как мастерски она это делает. Это был и остаётся для меня большой пример в жизни. Именно такие люди формируют твой вкус - в том числе вкус к речи и слову.
- Сколько лет вы уже работаете в этой сфере и с какими аудиториями успели поработать? - В сфере искусства я работаю уже 16 лет. В преподавании - примерно столько же. Я начал педагогическую деятельность параллельно с актёрской карьерой, и изначально преподавал сценическую речь.
Сценическая речь - это прежде всего техника: дыхание, голос, артикуляция, дикция, логика речи. А публичные выступления и ораторское искусство - это уже про приёмы и законы убеждения, про силу слова, про работу с аудиторией. Эти направления идут параллельно с актерским мастерством. Если в актерском мастерстве ты произносишь текст от имени персонажа, то в публичном выступлении ты говоришь от себя - это твой собственный текст, который рождается внутри тебя. Ораторское искусство - это про умение убедить человека, направить его, заинтересовать.
Так, параллельно с актёрской деятельностью я начал преподавать и, в принципе, учить детей красиво говорить. Постепенно перешёл и к работе со взрослой аудиторией. У меня очень много индивидуальных занятий.
Я работал в бизнес-школе Basqar с подростками, где вёл полноценный курс по ораторскому искусству - у нас был целый выпуск. В модельных школах я преподаю актерское мастерство и параллельно ораторское искусство, потому что это умение говорить, держаться на камеру, отвечать на вопросы, развивать логику речи.
Также я работаю со взрослыми, провожу мастер-классы во многих бизнес-сообществах. А совсем недавно был такой кейс: я работал с государственными обвинителями на форуме в прокуратуре, где присутствовали прокуроры нашей области, в том числе главный прокурор и главный судья области.
- Почему, на ваш взгляд, навыки публичной речи сегодня важны практически для каждого человека, а не только для спикеров и ведущих? И почему это особенно важно для детей?
- Потому что это неотъемлемая часть нашей жизни, коммуникация - самое главное на сегодняшний день. Очень важно то, как ты умеешь договариваться, как представляешь себя, как презентуешь. Даже при устройстве на работу: если ты молчаливый, застенчивый, скованный и не можешь вымолвить ни слова, люди автоматически делают вывод, что ты замкнутый, закрытый человек. А ведь практически все сферы нашей деятельности связаны с коммуникацией. Будь то банк, где ты работаешь с клиентами или сфера образования, где ты работаешь с детьми.
У меня, кстати, был запрос от молодого начинающего педагога, у которого имелся небольшой страх, что его не услышат, не поймут, потеряют внимание. Именно это и происходит, когда ты говоришь невнятно, несвязно, нелогично, непоследовательно, прыгаешь с мысли на мысль, проглатываешь окончания, плохо дышишь и задыхаешься во время речи.
Речь - это уважение. В театре есть такое понятие: речь - это уважение к публике, слушателю. Я бы перефразировал: речь - это уважение в принципе к человеку. Действенное слово может помочь добиться любых желаемых результатов. Поэтому навык речи, умение выражать мысли, общаться, быть услышанным сегодня становится особенно важным - как для взрослых, так и для подрастающего поколения.
- Как изменилась культура публичных выступлений за последние годы, по вашим наблюдениям?
- Мы недавно обсуждали эту тему с моим другом, он тоже актёр. И он очень точно сказал: сегодня у людей сформировалось клиповое мышление. Рилсы по 15 секунд, быстро сменяющиеся картинки - внимание теряется моментально, всё перелистывается. Мышление стало стремительным. Раньше у нас развивалось образное мышление: мы читали, писали сочинения, фантазировали. У многих дома висели ковры - и мы рассматривали узоры, придумывали истории. В детстве у меня был свой маленький театр: мы играли, показывали спектакли бабушкам и дедушкам, дворовой ребятне. Было больше пространства для воображения и фантазии. Пусть я буду звучать как дед, но все равно скажу: в наше время дети выходили на улицы, гуляли, дружили, играли в активные игры. Было живое общение. А сейчас в основном всё уходит в телефон: дети погружены в гаджеты, общение становится виртуальным, они меньше разговаривают, больше замыкаются в себе, в своих мыслях, в экране.
Есть еще один важный момент, о котором сказал мой друг, и я задумался: речь - это работа речевого аппарата - зубов, губ, челюсти. Раньше у детей жевательный навык был более развит. Сейчас многие живут на смесях, мягкой, перемолотой пище - почти не жуют, не пережевывают. Соответственно, челюсть работает меньше. А если эта проблема начинается с детского возраста, то она напрямую отражается на речи. То есть даже функция жевания напрямую связана с речью - это прямая зависимость.
Культура публичных выступлений изменилась вместе со временем. Люди уже не готовы слушать так долго, как 10-20 лет назад. Если раньше было читающее поколение, книжные полки от пола до потолка, самиздат и ночные чтения под одеялом, то сегодня всё иначе. Современное время диктует сжатую, емкую, концентрированную подачу информации.
Даже красивая речь не удержит внимание надолго. Всё сместилось в сторону быстрых реакций и краткости. Поэтому сейчас особенно важно говорить внятно, понятно и доступно, умея сжимать объем информации: не «растекаться мыслью по древу», а передавать мысли ёмко, конкретно и по фактам.
- С какими запросами чаще всего приходят люди и что их объединяет?
- Люди приходят с разными запросами, но есть несколько главных тенденций. Особенно это касается детей и подростков. Первый и самый частый запрос - закрытость. Люди не умеют коммуницировать, даже дети боятся смотреть друг другу в глаза, не знают, как начать разговор.
Если говорить о детях, которых приводят на театральное отделение, то часть родителей делает это для общего творческого развития. Но многие приходят именно для социализации: чтобы ребенок раскрылся, стал раскрепощенным, уверенным, научился общаться и взаимодействовать с окружающими. На индивидуальные занятия ко мне приходят дети, подростки и взрослые. Основные запросы здесь - развить умение коммуницировать, преодолеть страх общения и расширить словарный запас. Часто речь людей скудная, односложная, как в сообщениях: «да», «нет», «ок». Людям хочется, чтобы речь стала более объемной, интересной, выразительной и красивой. У меня есть упражнение: после каникул дети рассказывают о том, как провели свободное время. И часто они говорят односложными предложениями.
На уроке я ставлю условие: рассказ должен быть полным, перед всеми, друг другу. Мы даже разучились слушать друг друга. Большинство не умеет концентрировать внимание, удерживать его на говорящем. Ребёнок постоянно ерзает, отвлекается на телефон, хочет поговорить или сделать что-то ещё. То есть проблема слушания сегодня почти так же актуальна, как и умение говорить. Научиться быть внимательным слушателем - это тоже важная и сложная задача.
- Были ли в вашей практике истории трансформаций учеников, которые особенно запомнились?
- Конечно, у учеников были трансформации, но это не происходит мгновенно. Я всегда говорю: волшебной пилюли нет. Есть педагог, который обладает навыками, есть ученик с запросом - и чаще всего этот запрос исходил от родителей. Но результат возможен только при совместной работе. Если ученик, будь то ребенок, подросток или взрослый, думает, что всё случится само собой, без усилий дома, изменений не будет. Это как с тренажерным залом: можно работать с тренером, но если не соблюдать режим, не следить за питанием и сном, результата не будет. То же самое касается речи.
Первое, что нужно - это признать проблему. Затем важно понять, какими инструментами можно это исправить, и регулярно работать над собой. Домашняя практика обязательна. Сегодня есть простое средство - диктофон на телефоне. Записал себя, послушал, заметил ошибки, исправил, снова проверил. Постоянная работа над речью - не только на занятиях с педагогом, а в жизни, каждый день. Даже я, когда концентрируюсь на речи на занятиях, иногда в повседневной жизни говорю быстро. Поэтому нужно вводить неторопливость, осознанность, следить за собой. Постепенно это даёт реальные трансформации - и у детей, и у взрослых.
- Что бы вы посоветовали человеку, который боится говорить публично, но понимает, что это необходимо для роста?
- Если он понял и признал проблему, считай, первый шаг уже сделан. Дальше главное - не бояться «войти в холодную воду». Практикуйтесь. Боишься говорить? Говори. Боишься, к примеру, тоста? Скажи. Пусть сначала это будет плохо, коротко, но делай это.
Можно начать с выученного красивого тоста, цитаты или интересного высказывания - главное, взять на себя внимание. Без практики результат невозможен. Дома можно тоже тренироваться: читать вслух, рассуждать, обсуждать фильмы с семьёй, спорить, высказывать своё мнение. Даже если оно противоположно мнению других, важно учиться говорить. Если замечаешь, что говоришь быстро - замедляйся, играй с темпом речи. Можно включить «игру»: попробуй говорить, как в XIX веке - медленно, размеренно, спокойно, чётко, грамотно. Если есть проблемы с дыханием - займись дыхательными практиками, йогой, учись дышать низом живота. Если голос слабый и тебя плохо слышат - займись вокалом, там одновременно прокачиваются дыхание и голос.
Самый главный совет: начинай действовать. Действие важнее страха, и именно практика постепенно преодолевает неуверенность.
- А как вы думаете, харизма - это что-то врожденное или то, чему можно научиться?
- Харизма - это совокупность качеств человека. Это не одна отдельная сторона личности, а целый комплекс: магнетизм, энергетика, хорошая речь, улыбка, обаяние, внутренняя теплота. Всё вместе создаёт харизму. Можно развить отдельные ее элементы: улучшить речь, добавить уверенную улыбку, научиться работать с настроением, держаться на сцене, несмотря на внутренние переживания. Но полностью «воспитать» харизму невозможно - какие-то вещи врождённые. Это либо есть в человеке, либо нет.
Харизма - это именно совокупность: красивая речь, которую все хотят слушать, настроение, которое ты умеешь передать. Даже если внутри у тебя нет настроения, на сцене ты можешь создать впечатление, что оно есть, и люди этого не замечают. Всё вместе делает человека харизматичным.
- Сейчас много разговоров о коучах, тренерах и наставниках. Что вы думаете о качестве современного образования в этой сфере?
- Недавно я увидел сообщение, что Мажилис разработал проект по выявлению «лже-психологов». И мне это очень импонирует. Потому что сейчас развелось огромное количество псевдо-тренеров, лже-психологов, лже-коучей. Повсюду марафоны успеха, прокачка харизмы, мастер-классы - но кто на самом деле стоит за этим обучением?
Часто у этих людей нет ни опыта, ни базового образования. Для меня это буквально больная тема, особенно когда речь идет о детях. Поколение детей сейчас очень восприимчиво - они как губка впитывают всё, что им дают. И если этим занимаются непрофессионалы, исправить потом ошибки практически невозможно.
Когда человек выбирает учителя, тренера или ментора, важно смотреть на базовое образование. Для публичных выступлений это может быть: психологическое, педагогическое, актёрское образование (напрямую связано с речью и сценическим опытом), образование диктора или журналиста (школа радио, телевидения, журналистики). Онлайн-курсы, марафоны и сертификаты - это дополнение к базе, а не замена серьезного образования. Я сам прохожу курсы повышения квалификации 2-3 раза в год, но они только укрепляют и развивают мою базу, а не создают ее с нуля.
Сейчас, к сожалению, много людей без опыта начинают преподавать публичные выступления, зарабатывают на этом деньги, а дети получают неполноценные знания. Родители готовы платить за обучение, и это нормально, но меня расстраивает, что на детях наживаются непрофессионалы. Главный мой совет: проверяйте образование педагога, его практический опыт, реальные кейсы выступлений и работы с людьми. Только так вы можете быть уверены, что учитель действительно знает, о чём говорит.
- Руслан, благодарим вас за интервью и за то, что так подробно разобрали тему грамотной речи. Уверены, ваши советы помогут нашим читателям по-новому взглянуть на силу слова и важность живого общения.
Руслан Жұмахметов: «Сөйлеу – тыңдаушыға құрмет»
Редакциямызға арналған шеберлік сабағынан кейін біз Руслан Жұмахметовпен шешендік өнер, шешендік өнер және заманауи коммуникация мәселелері туралы толығырақ әңгімелестік. Сұхбатымызда ол балалармен және ересектермен жұмыс жасаудағы жеке тәжірибесімен бөлісті, харизманың қалай қалыптасатынын түсіндірді, бала кезінен сөйлеуді дамытудың неліктен маңызды екенін түсіндірді және аудитория алдында сөйлеуден қорқатындарға практикалық кеңес берді.
– Руслан, шешендік өнерді қай жерде оқыдың, кімнен үйрендің, айтшы?
– Бәрі театр ұстаздарымнан басталды. Атап айтқанда, Саратов театр институтының сахналық сөйлеу кафедрасының профессоры, оқытушы Виктор Григорьевич Кульченкодан. Бұл менің алғашқы тәлімгерлерімнің бірі, жалпы әдемі сөйлеуге: тыныс алу, дауыс, дикция және сахналық сөйлеуге қатысты барлық нәрселермен жұмыс істеуге үйреткен нағыз шебер.
Кейінірек, колледжден кейін менің өмірімде Щукин атындағы театр училищесінің оқытушысы пайда болды - ВТУ сөйлеу кафедрасының доценті. Щукина Мәскеуде Елена Валентиновна Ласкавая. Сахналық сөйлеу, шешендік бағыттағы дүниетанымыма да үлкен әсер етті.
Және, әрине, тәжірибе мен тәжірибе үлкен рөл атқарады, сонымен қатар жол бойында кездесетін жақсы спикерлер: әдемі сөйлей алатын адамдар, сіз іздей алатын адамдар. Мен үшін осындай мысалдардың бірі – Островский атындағы театрдың бас режиссері Оксана Михайловна Малуша. Ол сөз сөйлегенде, оны тамашалау және оны қаншалықты шебер орындағанын тыңдау әрқашан ғанибет. Бұл мен үшін өмірдегі тамаша үлгі болды және болып қала береді. Дәл осы адамдар сіздің талғамыңызды, соның ішінде сөйлеу мен сөзге деген талғамыңызды қалыптастырады.
– Осы салада қанша жыл жұмыс істеп келесіз және қандай аудиториямен жұмыс істедіңіз? – Өнер саласында жүргеніме 16 жыл болды. Оқытуда - шамамен бірдей. Мен ұстаздық жолымды актерлік мансабыммен қатар бастадым, алғашында сахналық сөйлеуден сабақ бердім.
Сахналық сөйлеу – бұл ең алдымен техника: тыныс алу, дауыс, артикуляция, дикция, сөйлеу логикасы. Ал шешендік өнер мен шешендік өнер – сендіру тәсілдері мен заңдылықтары, сөздің құдіреті, аудиториямен жұмыс жасау. Бұл бағыттар актерлік өнермен қатар жүреді. Егер сіз актерлік қызметте мәтінді кейіпкердің атынан айтсаңыз, онда сіз көпшілік алдында өз бетіңізше сөйлейсіз - бұл сіздің ішіңізде туған мәтін. Шешендік өнер – адамды сендіре білу, оған бағыт беру, қызықтыру.
Сонымен, мен актерлік өнермен қатар сабақ беріп, негізінен балаларға әдемі сөйлеуге үйрете бастадым. Бірте-бірте ол ересек аудиториямен жұмыс істеуге көшті. Менің жеке сабақтарым көп.
Мен «Басқар» бизнес мектебінде жасөспірімдермен жұмыс істедім, онда шешендік өнер бойынша толыққанды курстан сабақ бердім - бізде бүкіл сынып болды. Модельдік мектептерде мен актерлік шеберлік пен сонымен қатар шешендік өнерден сабақ беремін, өйткені бұл сөйлеу, камерада әрекет ету, сұрақтарға жауап беру, сөйлеу логикасын дамыту.
Мен сондай-ақ ересектермен жұмыс істеймін және көптеген бизнес қауымдастықтарда шеберлік сабақтарын өткіземін. Жақында осындай жағдай болды: мен прокуратурада өткен форумда мемлекеттік айыптаушылармен жұмыс істедім, оған біздің облыстың прокурорлары, оның ішінде облыстың бас прокуроры мен бас судьясы қатысты.
– Сіздің ойыңызша, шешендік өнер бүгінде спикерлер мен жүргізушілерге ғана емес, барлығына дерлік маңызды болып неліктен маңызды? Неліктен бұл әсіресе балалар үшін маңызды?
– Бұл біздің өміріміздің ажырамас бөлігі болғандықтан, қарым-қатынас бүгінде ең маңызды нәрсе. Сіз қалай келіссөз жүргізетініңіз, өзіңізді қалай көрсететініңіз, қалай көрсететініңіз өте маңызды. Жұмысқа өтініш бергенде де: егер сіз үндемей, ұялшақ, ұстамды болсаңыз және сөзді айта алмасаңыз, адамдар сізді тұйық, жабық адам деп автоматты түрде қорытындылайды. Бірақ біздің қызметіміздің барлық дерлік саласы коммуникациямен байланысты. Клиенттермен жұмыс істейтін банк болсын, балалармен жұмыс істейтін білім саласы болсын.
Айтпақшы, естілмей қала ма, түсінбей қала ма, зейіні кетіп қала ма деп шамалы қорқатын жас мұғалімнен өтінішім бар еді. Дәл осылай сөйлеген кезде ойдан ойға секіріп, ұштарын жұтып, тынысы нашарлап, сөйлегенде тұншығып сөйлегенде болады.
Сөйлеу – сыйластық. Театрда мынадай ұғым бар: сөйлеу – көрерменге, тыңдаушыға деген құрмет. Мен қайталап айтайын: сөйлеу, негізінен, адамға деген құрмет. Күшті сөз кез келген қалаған нәтижеге жетуге көмектеседі. Сондықтан сөйлеу дағдысы, ойын жеткізе білу, қарым-қатынас жасау, тыңдай білу бүгінгі таңда үлкендер үшін де, өскелең ұрпақ үшін де маңызды болып отыр.
– Сіздің байқағаныңызша, соңғы жылдары көпшілік алдында сөйлеу мәдениеті қалай өзгерді?
– Жақында досыммен осы тақырыпты талқыладық, ол да актер. Және ол өте дәл айтты: бүгінде адамдарда клиптік ойлау қалыптасты. 15 секундқа айналдыру, суреттерді жылдам өзгерту - назар бірден жоғалады, бәрі аударылады. Ойлау жылдам болды. Бұрын біз қиялды ойлауды дамытатынбыз: оқыдық, эссе жаздык, қиялдадық. Көптеген адамдардың үйлерінде кілемдер ілулі болды - біз өрнектерге қарап, әңгіме құрастырдық. Бала кезімде өзімнің шағын театрым болды: біз ойнадық, аталар мен әжелерге және ауладағы балаларға спектакль көрсеттік. Қиял мен қиялға көбірек орын болды. Атам деп айтайын, бірақ мен айтамын: біздің кезімізде балалар көшеге шығып, серуендеп, достасатын, белсенді ойындар ойнайтын. Тікелей байланыс болды. Ал қазір, негізінен, бәрі телефонға түседі: балалар гаджеттерге енеді, қарым-қатынас виртуалды болады, олар аз сөйлейді, олар өздерінен, өз ойларында, экранда оқшауланады.
Досым айтқан тағы бір маңызды жайт бар, мен соны ойладым: сөйлеу – сөйлеу аппаратының – тістің, еріннің, жақтың жұмысы. Бұрын балалардың шайнау дағдылары көбірек дамыған. Қазір көптеген адамдар қоспалармен, жұмсақ, ұнтақталған тағаммен өмір сүреді - олар әрең шайнайды немесе шайнайды. Тиісінше, жақ азырақ жұмыс істейді. Ал егер бұл мәселе бала кезінен басталса, онда ол сөйлеуге тікелей әсер етеді. Яғни, шайнау функциясының өзі сөйлеуге тікелей байланысты - бұл тікелей тәуелділік.
Көпшілік алдында сөйлеу мәдениеті заман талабына сай өзгерді. Адамдар бұдан 10-20 жыл бұрынғыдай тыңдағысы келмейді. Бұрын кітап оқитын ұрпақ, еденнен төбеге дейін кітап сөрелері, самиздат пен түнгі жамылғы астында кітап оқу болса, бүгінде бәрі басқаша. Қазіргі заман ақпаратты қысқа, сыйымды, шоғырландырылған ұсынуды талап етеді.
Әдемі сөйлеудің өзі көпке назар аудармайды. Барлығы жылдам реакциялар мен қысқалыққа көшті. Сондықтан қазір ақпараттың көлемін қыса отырып, нақты, түсінікті және қол жетімді сөйлеу маңызды: «ойды ағашқа тарату» емес, ойларды нақты, нақты және фактілерге сүйене отырып жеткізу.
– Адамдар қандай өтініштермен жиі келеді және оларды не біріктіреді?
– Адамдар әртүрлі өтініштермен келеді, бірақ бірнеше негізгі тенденциялар бар. Бұл әсіресе балалар мен жасөспірімдерге қатысты. Бірінші және ең көп таралған сұрау - құпиялылық. Адамдар қалай сөйлесуді білмейді, тіпті балалар бір-бірінің көзіне қарауға қорқады, олар әңгімені қалай бастауды білмейді.
Егер театр бөліміне әкелінетін балалар туралы айтатын болсақ, онда кейбір ата-аналар мұны жалпы шығармашылық даму үшін жасайды. Бірақ көбісі әлеуметтену үшін арнайы келеді: баланың ашылуы, босаңсуы, өзіне сенімді болуы, басқалармен қарым-қатынас жасауды және қарым-қатынас жасауды үйренеді. Маған балалар, жасөспірімдер, ересектер жеке сабақтарға келеді. Мұндағы негізгі сұраныстар коммуникативті дағдыларды дамыту, қарым-қатынас қорқынышын жеңу және сөздік қорыңызды кеңейту. Көбінесе адамдардың сөйлеуі сирек, бір буынды, мысалы: «иә», «жоқ», «жарайды». Адамдар өз сөздерінің көлемді, қызықты, мәнерлі және әдемі болғанын қалайды. Менің жаттығуым бар: демалыстан кейін балалар бос уақыттарын қалай өткізгендері туралы әңгімелейді. Ал олар көбінесе бір буынды сөйлемдермен сөйлейді.
Сабақ барысында шарт қойдым: әңгіме толық, барлығының көзінше, бір-бірінің алдында болуы керек. Тіпті бір-бірімізді тыңдауды да ұмыттық. Көптеген адамдар зейінін қалай шоғырландыруды және оны динамикте ұстауды білмейді. Бала үнемі дірілдейді, телефонға алаңдайды, сөйлескісі келеді немесе басқа нәрсемен айналысқысы келеді. Яғни, бүгінгі күні тыңдау мәселесі сөйлеу қабілетімен бірдей дерлік өзекті болып табылады. Зейінді тыңдаушы болуды үйрену де маңызды әрі қиын міндет.
- Сіздің тәжірибеңізде ерекше есте қалатын студенттік өзгерістер болды ма?
- Әрине, студенттерде өзгерістер болды, бірақ бұл бірден бола бермейді. Мен әрқашан айтамын: сиқырлы таблетка жоқ. Қабілеті бар ұстазы бар, өтініші бар шәкірті бар – көбіне бұл өтініш ата-анадан келетін. Бірақ нәтиже тек топтық жұмыс арқылы ғана мүмкін болады. Студент мейлі бала болсын, жасөспірім болсын, үлкен болсын, үйде күш салмай, бәрі өздігінен болады деп ойласа, ешқандай өзгеріс болмайды. Бұл жаттығу залындағыдай: жаттықтырушымен жұмыс істеуге болады, бірақ егер сіз режимді сақтамасаңыз, диетаңызды және ұйқыңызды бақыламасаңыз, нәтиже болмайды. Бұл сөйлеуге де қатысты.
Ең алдымен, мәселені мойындау керек. Содан кейін оны түзету үшін қандай құралдарды қолдануға болатындығын түсіну маңызды және үнемі өзіңізбен жұмыс жасаңыз. Үйде тәжірибе қажет. Бүгінде телефоныңызда қарапайым құрал – дыбыс жазу құрылғысы бар. Өзім жаздым, тыңдадым, қателерді байқадым, түзетемін, қайта тексердім. Сөйлеу бойынша тұрақты жұмыс - мұғаліммен сабақта ғана емес, өмірде, күнделікті. Тіпті мен сабақта сөйлеуге назар аударсам, күнделікті өмірде кейде тез сөйлеймін. Сондықтан сіз баяулықты, хабардарлықты енгізіп, өзіңізге қамқорлық жасауыңыз керек. Бірте-бірте бұл нақты өзгерістерді береді - балаларда да, ересектерде де.
– Көпшілік алдында сөйлеуге қорқатын, бірақ өсу үшін қажет екенін түсінетін адамға не айтар едіңіз?
- Егер ол мәселені түсінсе және мойындаса, қазірдің өзінде жасалған алғашқы қадамды қарастырыңыз. Әрі қарай, ең бастысы - «суық суға түсуден» қорықпау. Жаттығу. Сіз сөйлеуге қорқасыз ба? Сөйлеу. Сіз, мысалы, тосттан қорқасыз ба? Айт. Бастапқыда жаман болсын, қысқа, бірақ оны жасаңыз.
Сіз есте қалған әдемі тосттар, дәйексөз немесе қызықты мәлімдемеден бастай аласыз - ең бастысы - назар аудару. Тәжірибесіз нәтиже мүмкін емес. Үйде де жаттығуға болады: дауыстап оқып, дәлелдеңіз, отбасыңызбен фильмдерді талқылаңыз, айтысыңыз, өз пікіріңізді білдіріңіз. Басқалардың пікіріне қайшы болса да, сөйлеуді үйрену маңызды. Егер сіз тез сөйлеп жатқаныңызды байқасаңыз, баяулатыңыз, сөйлеу қарқынымен ойнаңыз. Сіз «ойынды» қосуға болады: 19 ғасырдағыдай сөйлеуге тырысыңыз - баяу, өлшеніп, байсалды, анық, сауатты. Тыныс алуда қиындықтар туындаса, тыныс алу жаттығуларымен, йогамен айналысыңыз, ішіңіздің түбінен тыныс алуды үйреніңіз. Егер сіздің дауысыңыз әлсіз болса және олар сізді жақсы ести алмаса, вокалмен айналысыңыз, бұл сіздің тыныс алуыңызды және дауысыңызды бір уақытта жақсартады.
Ең маңызды кеңес: әрекетті бастаңыз. Қорқыныштан гөрі әрекет маңыздырақ және белгісіздікті біртіндеп жеңетін тәжірибе.
- Сіздің ойыңызша, харизма туа біткен нәрсе ме, әлде үйренуге болатын нәрсе ме?
- Харизма – адамның қасиеттерінің жиынтығы. Бұл тұлғаның жеке бір қыры емес, тұтас кешен: магнетизм, қуат, жақсы сөйлеу, күлімсіреу, сүйкімділік, ішкі жылулық. Барлығы бірге харизманы жасайды. Оның жеке элементтерін дамытуға болады: сөйлеуді жақсарту, сенімді күлкі қосу, көңіл-күймен жұмыс істеуді үйрену, ішкі сезімдеріңізге қарамастан сахнада қалу. Бірақ харизманы толығымен «өсіру» мүмкін емес - кейбір нәрселер туа біткен. Адамда бар немесе жоқ.
Харизма - бұл тұтастық: бәрі тыңдағысы келетін әдемі сөз, сіз жеткізе алатын көңіл-күй. Ішіңізде көңіл-күй болмаса да, сахнада сізде бар сияқты әсер қалдыра аласыз, оны адамдар байқамайды. Барлығы бірігіп адамды харизматикалық етеді.
– Қазір жаттықтырушылар, жаттықтырушылар, тәлімгерлер туралы көп айтылып жүр. Осы саладағы заманауи білім беру сапасы туралы не айтасыз?
– Жақында Мәжіліс «жалған психологтарды» анықтау жобасын әзірледі деген хабарды көрдім. Және бұл маған өте ұнайды. Өйткені қазір псевдо-тренерлер, жалған психологтар, жалған жаттықтырушылар өте көп. Барлық жерде сәттілік марафондары бар, харизма, шеберлік сабақтары - бірақ бұл тренингтің артында кім тұр?
Көбінесе бұл адамдардың тәжірибесі де, негізгі білімі де жоқ. Бұл мен үшін өте ауыр тақырып, әсіресе балаларға қатысты. Балалардың ұрпағы қазір өте жақсы қабылдайды - олар губка сияқты оларға берілгеннің бәрін сіңіреді. Ал мұны кәсіпқой емес адамдар жасайтын болса, кейін қателерді түзету мүмкін емес.
Адам мұғалімді, жаттықтырушыны немесе тәлімгерді таңдағанда, негізгі білімге назар аудару керек. Шешендік өнер үшін бұл: психологиялық, педагогикалық, актерлік білім (сөйлеу және сахналық тәжірибеге тікелей байланысты), диктор немесе журналист ретіндегі білім (радио, теледидар, журналистика мектебі). Онлайн курстар, марафондар және сертификаттар негізгі білімнің орнына емес, қосымша болып табылады. Мен өзім жылына 2-3 рет біліктілікті арттыру курстарынан өтемін, бірақ олар тек менің базамды нығайтады және дамытады және оны нөлден жасамайды.
Қазір, өкінішке орай, көп тәжірибесі жоқ адамдар шешендік өнерді үйрете бастайды, одан ақша табады, ал балалар жеткіліксіз білім алады. Ата-аналар оқу үшін ақша төлеуге дайын, бұл қалыпты жағдай, бірақ кәсіпқой емес адамдардың балаларынан пайда көріп жатқаны мені қынжылтады. Менің негізгі кеңесім: мұғалімнің білімін, оның практикалық тәжірибесін, сөйлесудің және адамдармен жұмыс істеудің нақты жағдайларын тексеріңіз. Бұл мұғалімнің шынымен не туралы айтып жатқанын білетініне сенімді болудың жалғыз жолы.
– Руслан, сұхбатыңызға және сауатты сөйлеу тақырыбын жан-жақты қарастырғаныңызға рахмет. Сіздің кеңестеріңіз біздің оқырмандарымызға сөздің құдіретіне және тірі қарым-қатынастың маңыздылығына жаңа көзқараспен қарауға көмектесетініне сенімдіміз.
