По данным Бюро национальной статистики, средняя заработная плата в ЗКО за год выросла на 7,1%, однако область по-прежнему отстает от среднереспубликанского уровня, который составляет 461,5 тысячи тенге. При этом сам регион традиционно остается одним из лидеров страны по уровню оплаты труда в нефтегазовой отрасли.
Автор: Редакция Fresh City
Но именно здесь и возникает главный парадокс.
Когда среднее не означает большинство
Финансист Марат Заиров объясняет: средняя заработная плата - показатель математический, а не социальный.
Если в экономике присутствуют отрасли с очень высокими доходами, именно они существенно поднимают итоговую цифру. В Западно-Казахстанской области такую роль играет нефтегазовый сектор. Одновременно десятки тысяч людей работают в образовании, культуре, сфере услуг, сельском хозяйстве, где уровень оплаты труда значительно ниже. Именно поэтому официальные 387 тысяч тенге многие жители воспринимают с недоверием.
- Средняя зарплата иногда напоминает известную «среднюю температуру по больнице». Показатель сам по себе правильный, но он не всегда показывает положение большинства людей, - отмечает эксперт.
Что говорят вакансии
Картина рынка труда подтверждает этот разрыв. По опубликованным вакансиям в Уральске воспитателям детских садов чаще всего предлагают примерно 150-200 тысяч тенге, учителям - 200-300 тысяч, хотя в отдельных частных школах уровень оплаты может превышать полмиллиона тенге. Инженеры могут рассчитывать на 250-600 тысяч, а самые высокие предложения получают врачи узких специальностей - от 350 до 800 тысяч тенге и выше.
Получается, что большая часть социально значимых профессий находится значительно ниже средней статистической отметки. Именно поэтому многие люди, сравнивая официальные данные со своей зарплатой, не видят в цифрах собственной реальности.
Экономика начинается не с ВВП
По словам Марата Заирова, люди оценивают состояние экономики не по темпам роста производства и не по динамике ВВП. Гораздо важнее другой вопрос - хватает ли доходов на повседневную жизнь: оплату жилья, продукты, образование детей, медицинские услуги и другие обязательные расходы.
Поэтому одним лишь показателем средней зарплаты невозможно объективно оценить уровень благосостояния населения. Не менее важно понимать, как распределяются доходы между различными группами работников и насколько результаты экономического роста ощущают обычные семьи.
Почему нефтегаз платит больше
Высокие зарплаты нефтегазового сектора объясняются не случайностью, а самой структурой экономики. Эта отрасль создает высокую добавленную стоимость, ориентирована на экспорт и требует специалистов высокой квалификации. Поэтому уровень оплаты труда здесь значительно выше среднего. Совсем иначе устроена социальная сфера. Учителя, воспитатели и врачи формируют человеческий капитал страны, однако рыночные механизмы оценивают их труд иначе.
По мнению эксперта, именно здесь возникает долгосрочный вызов для государства: если доходы молодых специалистов остаются существенно ниже, чем в коммерческих секторах экономики, снижается привлекательность профессий, от которых напрямую зависит качество образования и медицины в будущем.
Не одна цифра, а целая система
Экономисты все чаще говорят о том, что оценивать развитие страны по одному показателю уже невозможно.
Средняя заработная плата, ВВП или темпы роста экономики отражают лишь отдельные стороны общей картины. Не менее важны показатели распределения доходов, уровень неравенства, производительность труда и качество человеческого капитала. Именно поэтому для анализа используется и коэффициент Джини, который показывает, насколько равномерно распределяются доходы в обществе. Две страны могут иметь одинаковый уровень ВВП на душу населения, но совершенно разный уровень жизни граждан в зависимости от того, насколько концентрируются доходы у отдельных групп населения.
Что дальше?
По мнению Марата Заирова, в ближайшие годы рынок труда будет меняться под влиянием автоматизации, цифровых технологий, развития инженерных специальностей, энергетики, медицины и образования нового формата.
Однако главным критерием успешной экономики останется не объем произведенной продукции и даже не размер средней зарплаты.
- Экономика должна оцениваться не только количеством произведенного, но и тем, насколько это улучшает жизнь людей, - подчеркивает эксперт.
Именно поэтому цифры важно не только публиковать, но и правильно интерпретировать. За каждой средней величиной скрываются тысячи разных историй - и именно они в конечном счете определяют, насколько устойчивым становится экономический рост.
По данным Бюро национальной статистики, наиболее низкие среднемесячные заработные платы наблюдаются в следующих сферах:
Согласно статистике по видам экономической деятельности, наиболее высокие зарплаты получают работники:
Для Западно-Казахстанской области эти отрасли традиционно формируют самые высокие доходы благодаря разработке нефтегазоконденсатного месторождения Карачаганак.
Марат Заиров - финансист, банкир, кандидат экономических наук. Более 30 лет работает в банковской системе Казахстана, занимал руководящие позиции в ведущих финансовых институтах, включая Казкоммерцбанк, Халык Банк, БТА Банк и Нурбанк, в том числе пост Председателя Правления.
Специализируется на вопросах развития финансовой системы и малого и среднего бизнеса. Автор аналитических материалов и публикаций, доступных на LitRes, а также на официальном сайте: https://maratzairov.kz
«Орташа жалақы»: сандар шындыққа қарсы
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, Батыс Қазақстан облысында бір жылда орташа жалақы 7,1 пайызға өскен, алайда облыс 461,5 мың теңгені құрайтын республикалық көрсеткіштен әлі де артта қалып отыр. Бұл ретте облыстың өзі дәстүрлі түрде мұнай-газ саласындағы еңбекақы мөлшері бойынша еліміздегі көшбасшылардың бірі болып қала береді.
Бірақ негізгі парадокс осы жерде туындайды.
Орташа көп дегенді білдірмейді
Қаржыгер Марат Заиров былай түсіндіреді: орташа жалақы әлеуметтік емес, математикалық көрсеткіш.
Егер экономикада өте жоғары кірісі бар салалар болса, олар түпкілікті көрсеткішті айтарлықтай көтеретін салалар болып табылады. Батыс Қазақстан облысында мұнай-газ секторы осындай рөл атқарады. Сонымен қатар, он мыңдаған адам жалақы деңгейі әлдеқайда төмен білім, мәдениет, қызмет көрсету, ауыл шаруашылығы салаларында жұмыс істейді. Сондықтан тұрғындардың көбі ресми 387 мың теңгеге сенімсіздікпен қарайды.
- Орташа жалақы кейде белгілі «ауруханадағы орташа температураға» ұқсайды. Көрсеткіштің өзі дұрыс, бірақ ол көпшіліктің жағдайын көрсете бермейді, дейді сарапшы.
Бос орындар не дейді
Еңбек нарығының суреті бұл олқылықты растайды. Оралда жарияланған бос орындарға сәйкес, көбінесе балабақша тәрбиешілеріне шамамен 150-200 мың теңге, педагогтарға 200-300 мың теңге ұсынылады, дегенмен кейбір жекеменшік мектептерде төлем деңгейі жарты миллион теңгеден асуы мүмкін. Инженерлер 250-600 мыңға сене алады, ал ең жоғары ұсыныстарды тар мамандықтағы дәрігерлер алады - 350-ден 800 мың теңгеге дейін және одан жоғары.
Әлеуметтік маңызы бар кәсіптердің көпшілігі орташа статистикалық деңгейден айтарлықтай төмен екені белгілі болды. Көптеген адамдар ресми деректерді жалақыларымен салыстыра отырып, сандардан өздерінің шындығын көрмейді.
Экономика жалпы ішкі өнімнен басталмайды
Марат Заировтың айтуынша, халық экономиканың жай-күйін өндірістің өсу қарқынымен немесе ЖІӨ динамикасымен емес, бағалайды. Күнделікті өмірге табыс жеткілікті ме, жоқ па деген маңызды сұрақ: баспанаға, тамаққа, балалардың оқуына, медициналық қызметке және басқа да міндетті шығындарға ақы төлеу.
Сондықтан орташа жалақының бір ғана көрсеткішімен халықтың әл-ауқатының деңгейін объективті бағалау мүмкін емес. Жұмысшылардың әртүрлі топтары арасында табыстың қалай бөлінетінін және экономикалық өсудің салдарын қарапайым отбасылар қалай сезінетінін түсіну бірдей маңызды.
Неліктен мұнай мен газ көп төлейді?
Мұнай-газ секторындағы жоғары жалақы кездейсоқтықтан емес, экономика құрылымының өзінен туындап отыр. Бұл сала жоғары қосылған құн жасайды, экспортқа бағытталған және жоғары білікті мамандарды қажет етеді. Сондықтан мұндағы жалақы деңгейі орташа деңгейден айтарлықтай жоғары. Әлеуметтік сала мүлдем басқаша құрылымдалған. Мұғалімдер, тәрбиешілер мен дәрігерлер елдің адами капиталын құрайды, бірақ нарықтық тетіктер олардың еңбегін басқаша бағалайды.
Сарапшының пікірінше, дәл осы жерде мемлекет үшін ұзақ мерзімді міндет туындайды: егер жас мамандардың табысы экономиканың коммерциялық секторларына қарағанда айтарлықтай төмен болып қалатын болса, болашақта білім мен медицина сапасы тікелей тәуелді болатын мамандықтардың тартымдылығы төмендейді.
Бір сан емес, тұтас жүйе
Экономистер елдің дамуын бір көрсеткішке қарап бағалау мүмкін болмайтынын жиі айтуда.
Орташа жалақы, ЖІӨ немесе экономикалық өсу қарқыны жалпы көріністің белгілі бір аспектілерін ғана көрсетеді. Табысты бөлу көрсеткіштері, теңсіздік деңгейі, еңбек өнімділігі және адам капиталының сапасы бірдей маңызды. Сондықтан да талдау үшін Джини коэффициенті қолданылады, ол табыстың қоғамда қаншалықты біркелкі бөлінетінін көрсетеді. Екі елде жан басына шаққандағы ЖІӨ бірдей деңгейде болуы мүмкін, бірақ халықтың белгілі бір топтары арасында табыстың шоғырлануына байланысты өз азаматтарының өмір сүру деңгейі мүлдем басқаша болуы мүмкін.
Енді не болады?
Марат Заировтың айтуынша, алдағы жылдары еңбек нарығы автоматтандыру, цифрлық технологиялар, инженерлік мамандықтарды дамыту, энергетика, медицина және білім берудің жаңа форматының әсерінен өзгереді.
Дегенмен, табысты экономиканың негізгі критерийі өндірілген өнім көлемі немесе тіпті орташа жалақы мөлшері емес болып қала бермек.
«Экономиканы тек өндірілген өнім көлемімен ғана емес, оның халықтың өмірін қаншалықты жақсартатынымен де бағалау керек», - дейді сарапшы.
Сондықтан сандарды жариялау ғана емес, оларды дұрыс түсіндіру маңызды. Әрбір орташа мәннің артында мыңдаған әртүрлі әңгімелер бар - және олар, сайып келгенде, тұрақты экономикалық өсудің қалай болатынын анықтайды.
Ұлттық статистика басқармасының мәліметінше, ең төменгі орташа айлық жалақы келесі салаларда байқалады:
Экономикалық қызмет түрлері бойынша статистикаға сәйкес ең жоғары жалақыны жұмысшылар алады:
Батыс Қазақстан облысы үшін бұл салалар дәстүрлі түрде Қарашығанақ мұнай-газ конденсаты кен орнын игеру есебінен ең жоғары табыс әкеледі.
Марат Заиров – қаржыгер, банкир, экономика ғылымдарының кандидаты. Ол Қазақстанның банк жүйесінде 30 жылдан астам жұмыс істеп, жетекші қаржы институттарында, соның ішінде Қазкоммерцбанкте, Халық банкінде, БТА банкінде және Нұрбанкте басшылық қызметтерді, оның ішінде басқарма төрағасы лауазымын атқарған.
Қаржы жүйесін және шағын және орта бизнесті дамытуға маманданған. LitRes сайтында, сондай-ақ ресми сайтта қолжетімді аналитикалық материалдар мен жарияланымдар авторы: https://maratzairov.kz
