Бизнес и индустрия • FRESH CITY •

Судебные тяжбы в эпоху цифровых активов

Развитие рынка цифровых активов открыло новые возможности для инвестиций, но одновременно привело к росту мошенничества. Сегодня все больше людей становятся жертвами злоумышленников и пытаются вернуть потерянные д еньги через суд. Однако далеко не всегда такие требования удовлетворяются. Почему так происходит, что сегодня учитывают суды при рассмотрении подобных споров и какие ориентиры выработал Верховный Суд, рассказал судья суда №2 города Уральска Мұрадым Тлепов.

Автор:
Судебные тяжбы в эпоху цифровых активов

Где проходит грань между сделкой и мошенничеством

- Сегодня все больше людей становятся жертвами злоумышленников и пытаются вернуть потерянные деньги через суд. Мурадым Нуриманович, расскажите пожалуйста, насколько часто сейчас рассматриваются подобные споры и почему они вызывают столько сложностей?

- Действительно, за последние годы количество подобных гражданских дел заметно увеличилось. Чаще всего речь идет о ситуациях, когда человек переводит деньги, рассчитывая приобрести криптовалюту или инвестировать средства, но впоследствии выясняется, что стал жертвой мошенников. После этого потерпевшие обращаются в суд с требованием взыскать перечисленные деньги как неосновательное обогащение с владельца банковского счета, на который поступили средства. На первый взгляд ситуация кажется простой: деньги ушли не тому человеку - значит их нужно вернуть. Но в действительности такие дела значительно сложнее. Суду приходится выяснять, что именно произошло между сторонами, существовала ли сделка, исполнили ли стороны свои обязательства и можно ли вообще считать полученные деньги неосновательным обогащением. Именно поэтому за последние годы эта категория дел стала одной из наиболее сложных в современной судебной практике.

- Но ведь если человек оказался жертвой мошенников, то деньги ему должны вернуть автоматически. Почему на практике все оказывается не так однозначно?

- Потому что сам факт мошенничества еще не отвечает на главный вопрос гражданского процесса - на каком основании деньги оказались у ответчика. Нередко мошенники лишь организуют схему общения между людьми, а денежные средства получает совсем другой человек, который может оказаться участником сделки по покупке цифрового актива и вообще не знать о преступных действиях третьих лиц. Поэтому суд не может ограничиться только выводом о наличии уголовного дела. Необходимо установить характер правоотношений между сторонами и выяснить, существовало ли законное основание для получения денежных средств. Именно это является центральным вопросом подобных споров.

- Многие люди уверены: если возбуждено уголовное дело о мошенничестве, то гражданский спор уже автоматически решен. Но при взыскании через гражданские иски сталкиваются с отказами, почему так?

- Это два разных процесса, у каждого из которых свои задачи. В уголовном деле устанавливается, было ли совершено преступление, и кто за него несет ответственность. А в гражданском процессе суд отвечает на другой вопрос: существовали ли между сторонами законные основания для передачи денег. Поэтому даже наличие уголовного дела не освобождает стороны от необходимости представлять доказательства в гражданском процессе.

- Получается, суд рассматривает не только факт перевода денег?

- Совершенно верно. Это одна из наиболее распространенных ошибок в восприятии подобных дел. Перевод денежных средств - это лишь установленный факт. Но сам по себе он еще не говорит о том, что произошло между сторонами. Например, деньги могут быть перечислены в качестве оплаты, исполнения договора, возврата долга или оплаты цифрового актива. Поэтому задача суда - установить правовую природу самого перевода. Если денежные средства перечислены во исполнение реально существовавшей сделки, к примеру покупки цифрового актива, то само по себе последующее разочарование одной из сторон или наличие мошеннических действий третьих лиц автоматически не превращают такой перевод в неосновательное обогащение.

- Почему именно вокруг криптовалют возникло столько различных судебных споров?

- Законодательство в этой сфере достаточно быстро менялось. Если говорить о периоде с 2022 по 2024 годы, когда совершалась значительная часть спорных операций, регулирование цифровых активов находилось в стадии формирования. Действовало законодательство, предусматривавшее запрет на выпуск и оборот необеспеченных цифровых активов, однако одновременно существовали предусмотренные законом исключения. В частности, операции могли осуществляться в рамках правового режима Международного финансового центра «Астана», где уже работали лицензированные платформы цифровых активов. Позднее законодательство продолжило развиваться. Были введены новые требования к выпуску цифровых активов, изменились правила их обращения, а затем появились и более четкие законодательные определения самого выпуска и оборота цифровых активов. Фактически законодательство постепенно пришло к более понятной и централизованной модели регулирования.

- То есть нельзя говорить, что любая операция с криптовалютой в Казахстане была незаконной?

- Именно так. Это одно из самых распространенных заблуждений. Законодательство никогда не сводилось к простому тезису «криптовалюта запрещена». Необходимо учитывать конкретный период совершения сделки, действовавшие в тот момент нормы закона, а также место совершения операции. Поэтому при рассмотрении каждого конкретного дела суд обязан исследовать все обстоятельства, а не ограничиваться ссылкой на общий запрет .

- Тогда какой вопрос сегодня становится главным при рассмотрении подобных споров, была сделка или нет?

- Совершенно верно. От ответа на этот вопрос зависит итог всего дела. Если будет установлено, что между сторонами действительно состоялась сделка купли-продажи цифрового актива и ответчик исполнил свои обязательства, то говорить о неосновательном обогащении уже нельзя . Главный вопрос заключается в следующем: на каком основании ответчик получил денежные средства? Именно ответ на этот вопрос определяет дальнейшее применение законодательства. Если же выясняется, что никакой сделки фактически не существовало, цифровой актив никому не передавался, либо ответчик не смог подтвердить передачу цифрового актива, тогда суд может прийти к выводу, что деньги получены без законных оснований и примет решение по возврату средств. Именно поэтому каждое подобное дело требует тщательного исследования всех доказательств, а не только банковской выписки о переводе денежных средств.

- Какие доказательства могут подтвердить, что сделка действительно состоялась?

- Сегодня таких доказательств достаточно много. Это сведения самой криптовалютной платформы, данные о регистрации пользователя, результаты его идентификации, история операций, подтверждение перевода цифрового актива, информация о входе в аккаунт и другие электронные данные. Если все это подтверждает, что покупатель действительно получил криптовалюту, суд учитывает эти обстоятельства при принятии решения.

- Приведите примеры из практики, чтобы правоприменительная практика по данной категории дел стала более понятной

- По аналогичным спорам судом были вынесены два разных решения, в одном иск был удовлетворен в другом отказан. В одном из дел, рассмотренных судом первой инстанции, ответчик не смог представить доказательств, таких как: существование аккаунта истца на криптоплатформе (Binance Казахстан); передачи цифрового актива; факта завершения сделки. При отсутствии подтвержденного встречного предоставления суд пришел к выводу об отсутствии правового основания получения денежных средств, что повлекло взыскание суммы как неосновательного обогащения. Во втором случае сделка была доказана данными оператора платформы

Судом установлено наличие у истца верифицированного аккаунта на платформе Binance; прохождение истцом процедур KYC (идентификация и верификация личности) с использованием данных удостоверения личности, биометрии и контактных данных (сотовый телефон и электронная почта); факт входа в систему с устройства, принадлежащего истцу; передачу цифрового актива (USDT) в полном объеме. Суд направил запросы непосредственно оператору платформы, получив официальные подтверждения всех транзакций. В этих условиях перевод денежных средств был квалифицирован как исполнение сделки, что в силу статьи 960 ГК РК исключает применение правил о неосновательном обогащении.

- Какой совет вы дали бы людям, чтобы они не оказались в подобной ситуации?

- Сама по себе криптовалюта не меняет основных принципов гражданского права. Как и в любых имущественных спорах, суд оценивает факты и доказательства. Поэтому главный вопрос, на который отвечает суд, остается неизменным: было ли у человека законное основание получить деньги. Именно от ответа на него зависит, будут ли возвращены средства или требования останутся без удовлетворения. Сегодня цифровые технологии стали частью повседневной жизни, и все больше людей интересуются криптовалютой. Но вместе с новыми возможностями появляются и новые риски. Прежде чем переводить деньги, необходимо убедиться, кому именно они направляются и на каких условиях совершается сделка. Если речь идет о цифровых активах, важно пользоваться только лицензированными площадками и не доверять предложениям, поступающим через мессенджеры или социальные сети. Не менее важно сохранять все документы, переписку, чеки и подтверждения операций. В случае возникновения спора именно эти сведения могут стать решающими доказательствами в суде.

Цифрлық активтер дәуіріндегі сот ісі

Мәміле мен алаяқтық арасындағы шекара қайда?

– Бүгінде қылмыскерлердің құрбанына айналып, жоғалған ақшасын сот арқылы өндіріп алуға тырысатындар көбейіп барады. Мұрадым Нұриманұлы, қазір мұндай даулар қаншалықты жиі қаралады және неге сонша қиындық туғызып жатқанын айтсаңыз?

– Расында да, соңғы жылдары мұндай азаматтық істердің саны айтарлықтай өсті. Көбінесе адам криптовалюта сатып алуға немесе қаражат салуға үміттеніп, ақша аударатын жағдайлар туралы айтып отырмыз, бірақ кейінірек ол алаяқтықтың құрбаны болғаны белгілі болды. Осыдан кейін жәбірленушілер ақша түскен банк шотының иесінен негізсіз баю ретінде аударылған ақшаны өндіруді талап етіп сотқа жүгінеді. Бір қарағанда, жағдай қарапайым болып көрінеді: ақша дұрыс емес адамға кетті - бұл оны қайтару керек дегенді білдіреді. Бірақ іс жүзінде мұндай мәселелер әлдеқайда күрделі. Сот тараптардың арасында нақты не болғанын, мәміле болған-болмағанын, тараптар өз міндеттемелерін орындаған-орындамағанын және алынған ақшаны тіпті негізсіз баю деп санауға болатынын анықтауы керек. Сондықтан да соңғы жылдары бұл санаттағы істер қазіргі сот тәжірибесінде ең күрделі істердің біріне айналды.

– Бірақ егер адам алаяқтықтың құрбаны болып шықса, оған ақша автоматты түрде қайтарылуы керек. Неліктен іс жүзінде бәрі анық емес?

– Өйткені алаяқтық фактісінің өзі азаматтық процестің негізгі сұрағына жауап бермейді – жауапкер ақшаны ненің негізінде алды? Көбінесе алаяқтар адамдар арасындағы қарым-қатынас схемасын ғана ұйымдастырады, ал ақшаны мүлде басқа адам алады, ол цифрлық активті сатып алу бойынша мәміленің тарапы болуы мүмкін және үшінші тұлғалардың қылмыстық әрекеттерінен мүлде хабарсыз болуы мүмкін. Демек, сот қылмыстық іс бар деген қорытындымен ғана шектеле алмайды. Тараптар арасындағы құқықтық қатынастың сипатын белгілеп, ақша қаражатын алудың құқықтық негізі болғанын анықтау қажет. Дәл осы даулардың негізгі мәселесі.

– Көпшілік сенімді: алаяқтық бойынша қылмыстық іс қозғалса, азаматтық дау автоматты түрде шешілген. Бірақ азаматтық талап-арыз арқылы өндіріп алу кезінде олар бас тартуға тап болады, неге бұлай?

– Бұл екі түрлі процесс, олардың әрқайсысының өз міндеттері бар. Қылмыстық іс қылмыстың жасалғанын және оған кім жауапты екенін анықтайды. Бірақ азаматтық сот ісін жүргізуде сот тағы бір сұраққа жауап береді: тараптар арасында ақша аударуға заңды негіз болды ма. Демек, қылмыстық істің болуының өзі тараптарды азаматтық сот ісін жүргізуде дәлелдемелерді ұсыну қажеттілігінен босатпайды.

– Сот тек ақша аудару фактісін ғана қарастырып жатқан жоқ па?

- Мүлдем дұрыс. Бұл осындай жағдайларды қабылдауда жиі кездесетін қателердің бірі. Қаражатты аудару тек анықталған факт болып табылады. Бірақ ол өз бетінше тараптар арасында не болғанын айтпайды. Мысалы, ақшаны төлем, келісімшартты орындау, қарызды өтеу немесе цифрлық актив үшін төлем ретінде аударуға болады. Демек, соттың міндеті аударманың өзінің құқықтық табиғатын белгілеу болып табылады. Егер қаражат нақты транзакцияны орындау мақсатында аударылса, мысалы, цифрлық активті сатып алу, онда тараптардың бірінің кейіннен көңілін қалдыру немесе үшінші тұлғалардың алаяқтық әрекеттерінің болуы мұндай аударымды автоматты түрде негізсіз баюға айналдырмайды.

– Неліктен криптовалюталардың төңірегінде әртүрлі құқықтық даулар туындады?

– Бұл саладағы заңнама тез өзгерді. Егер даулы транзакциялардың маңызды бөлігі орын алған 2022 жылдан 2024 жылға дейінгі кезең туралы айтатын болсақ, цифрлық активтерді реттеу оның қалыптасу сатысында болды. Қамтамасыз етілмеген цифрлық активтерді шығаруға және айналымына тыйым салатын заңнама болды, бірақ сонымен бірге заңмен белгіленген ерекшеліктер болды. Атап айтқанда, транзакциялар лицензияланған цифрлық активтер платформалары жұмыс істеп тұрған «Астана» халықаралық қаржы орталығының құқықтық режимінде жүзеге асырылуы мүмкін еді. Кейінірек заңнаманың дамуы жалғасты. Цифрлық активтерді шығаруға жаңа талаптар енгізілді, олардың айналымы ережелері өзгерді, содан кейін цифрлық активтердің эмиссиясы мен айналымының неғұрлым нақты заңнамалық анықтамалары пайда болды. Іс жүзінде заңнама бірте-бірте түсінікті және орталықтандырылған реттеу үлгісіне келді.

– Демек, Қазақстанда криптовалютамен кез келген операция заңсыз болды деп айта алмайсыз ба?

- That's right. Бұл ең көп тараған қате түсініктердің бірі. Заңнама ешқашан «криптовалютаға тыйым салынады» деген қарапайым тезиске дейін төмендеген емес. Мәміленің нақты мерзімін, сол кездегі қолданыстағы заң нормаларын, сондай-ақ мәміле жасалған жерді ескеру қажет. Сондықтан әрбір нақты істі қараған кезде сот жалпы тыйым салуға сілтеме жасаумен шектелмей, барлық мән-жайларды зерттеуге міндетті.

– Сонда мұндай дауларды қарастырған кезде қандай сұрақ бүгінде басты мәселеге айналып отыр, мәміле болды ма, жоқ па?

- Мүлдем дұрыс. Барлық істің нәтижесі осы сұрақтың жауабына байланысты. Егер тараптар арасында цифрлық активті сатып алу-сату мәмілесі іс жүзінде орын алғаны және жауапкер өз міндеттемелерін орындағаны анықталса, енді негізсіз баю туралы айта алмаймыз. Негізгі сұрақ: жауапкер қаражатты ненің негізінде алды? Дәл осы сұрақтың жауабы заңнаманың одан әрі қолданылуын анықтайды. Егер іс жүзінде ешқандай транзакция болмағаны, цифрлық активтің ешкімге берілмегені немесе жауапкер цифрлық активтің берілгенін растай алмағаны анықталса, онда сот ақша заңды негізсіз алынған деп қорытынды жасап, ақшаны қайтару туралы шешім қабылдай алады. Сондықтан әрбір мұндай жағдай ақша аударымы туралы банк анықтамасын ғана емес, барлық дәлелдемелерді мұқият тексеруді талап етеді.

– Мәміленің шынымен болғанын қандай дәлелдер растай алады?

– Бүгінде мұндай дәлелдер өте көп. Бұл криптовалюта платформасының өзі, пайдаланушыны тіркеу деректері, оны сәйкестендіру нәтижелері, транзакциялар тарихы, цифрлық активті беруді растау, шотқа кіру ақпараты және басқа электрондық деректер туралы ақпарат. Егер мұның бәрі сатып алушының криптовалютаны шынымен алғанын растайтын болса, сот шешім қабылдау кезінде осы мән-жайларды ескереді.

- Осы санаттағы істер бойынша құқық қолдану тәжірибесін түсінікті ету үшін тәжірибеден мысалдар келтіріңіз

– Осыған ұқсас даулар бойынша сот екі түрлі шешім шығарды, бірінде талап қанағаттандырылса, екіншісінде қанағаттандырудан бас тартылды. Бірінші сатыдағы сот қараған істердің бірінде жауапкер дәлелдемелерді ұсына алмады, мысалы: талапкердің криптографиялық платформасында (Binance Қазақстан) шотының болуы; цифрлық активті аудару; мәміленің аяқталу фактісі. Дәлелденген қарсы ереже болмаған кезде сот ақша қаражатын алуға заңды негіз жоқ деген қорытындыға келді, бұл негізсіз баю ретінде соманы өндіріп алуға әкелді. Екінші жағдайда транзакция платформа операторының деректерімен дәлелденді

Сот талапкердің Binance платформасында тексерілген есептік жазбасы бар екенін анықтады; талапкер жеке куәлік деректерін, биометрияны және байланыс ақпаратын (ұялы телефон және электрондық пошта) пайдалана отырып, KYC (сәйкестендіру және тексеру) рәсімдерінен өтеді; талапкерге тиесілі құрылғыдан жүйеге кіру фактісі; сандық активті (USDT) толық көлемде беру. Сот барлық транзакциялардың ресми растауын ала отырып, сұрауларды тікелей платформа операторына жіберді. Бұл шарттарда ақша аудару мәмілені жасау ретінде сараланды, ол Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 960-бабына сәйкес негізсіз баю туралы ережелерді қолдануды болдырмайды.

– Адамдарға осындай жағдайға тап болмас үшін қандай кеңес берер едіңіз?

– Криптовалютаның өзі азаматтық құқықтың негізгі қағидаларын өзгертпейді. Кез келген мүліктік даулар сияқты, сот фактілер мен дәлелдемелерді бағалайды. Сондықтан, сот жауап беретін негізгі сұрақ өзгеріссіз қалады: бұл адамның ақшаны алуға заңды негізі болды ма. Қаражат қайтарыла ма, әлде талаптар қанағаттандырылмай қала ма, соған жауап береді. Бүгінгі таңда цифрлық технологиялар күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналып, криптовалютаға қызығушылық танытқандар көбейді. Бірақ жаңа мүмкіндіктермен бірге жаңа тәуекелдер де келеді. Ақшаны аудармас бұрын, оның нақты кімге жіберілгенін және қандай жағдайда транзакция жасалып жатқанын тексеру керек. Сандық активтерге келетін болсақ, мессенджерлер немесе әлеуметтік желілер арқылы алынған ұсыныстарға сенбеу, тек лицензияланған платформаларды пайдалану маңызды. Барлық құжаттарды, хат-хабарларды, чектерді және транзакцияларды растауларды сақтау бірдей маңызды. Дау туындаған жағдайда бұл ақпарат сотта шешуші дәлел бола алады.