Чингизу Сатанову было около пяти-шести лет, когда он однажды убежал из детского сада, чтобы взглянуть на дома купцов Карева и Ванюшиных. Родители тогда, конечно, испугались и вскоре нашли ребёнка, но сам он этот маршрут запомнил на всю жизнь. Сегодня Чингиз водит экскурсии по историческому Уральску и продолжает делать примерно то же, что когда-то делал ребёнком: останавливается у старинных домов. Только сейчас он рассказывает другим, что скрыто за его фасадом: кто здесь жил? Чем занимался хозяин? Кто заходил в эти двери сто лет назад? Какие события пережило здание? Для уральского гида экскурсия начинается именно с этих вопросов. История города, считает он, находится не только в музеях и памятниках. Иногда она буквально стоит на соседней улице - достаточно научиться её замечать.
Автор: Редакция Fresh City
Как увидеть историю города в знакомых улицах и зданиях
От детского любопытства к историческим архивам
Интерес к старому Уральску у Чингиза Баймуратовича постепенно стал самостоятельным увлечением. Он начал знакомиться с краеведами, искать архивные материалы, старые фотографии и документы. Причём официальных источников часто оказывалось недостаточно. К сожалению, часть исторических материалов, по словам краеведов, была утрачена после революционных событий: какие-то документы увезли с собой, другие могли быть уничтожены или просто использованы для отопления. Поэтому сведения о конкретных людях иногда приходится восстанавливать через потомков, старые фотографии и устные рассказы. Одним из важных источников для экскурсовода стали старые фонды библиотеки. Он вспоминает, как вместе с сотрудниками спускался в хранилище, где книги уже не похожи на привычные библиотечные издания: пожелтевшие страницы, хрупкая бумага, старые документы. Именно там, по его словам, ощущается физическая связь с прошлым.
- Большую роль в моих поисках сыграл краевед Геннадий Мухин, директор музея «Старый Уральскъ». Если в официальных источниках информации о человеке не находилось, Он мог знать того, кто когда-то общался с его потомками или приносил старые фотографии, - рассказывает экскурсовод.
Так история одного дома могла восстанавливаться через совершенно неожиданные связи. Эта работа научила Чингиза Баймуратовича ценить даже небольшие сведения. Например, о купце Карпове в архиве обнаружилось всего несколько строк, из которых он узнал, что Карпов занимался оптово-розничной торговлей мукой, а рядом с его домом находился лабаз. «Хотя бы что-то», - примерно так гид описывает ценность подобных находок. Для человека, который пытается восстановить историю конкретного здания, две строки могут оказаться важнее целой страницы формального описания памятника.
Дом как биография
Чингиза Баймуратовича интересует не только архитектура сама по себе, но прежде всего человеческая история, которая за ней стоит. Практически каждый старый дом в центре Уральска, считает он, может рассказать больше, чем кажется с улицы. Внешне человек видит фасад, окна, декоративные элементы. Но за ними - конкретные судьбы, торговля, семейные истории, бытовая жизнь и городские события. Один из его любимых примеров - дом архитектора Дельмедино. В детстве Чингиз проходил мимо него и смотрел наверх с некоторым любопытством. Позже, уже занимаясь историей города, он смог попасть внутрь и обнаружил детали, которых с улицы не увидеть.
- В здании сохранился необычный подвал. Там есть старые кирпичные конструкции, небольшие окна и сводчатое перекрытие, выполненное таким образом, что кирпичи по спирали держат друг друга без привычных современных конструкций, - рассказывает Чингиз Сатанов.
Похожая история произошла с домом купца Симакова. Чингиз заинтересовался двумя колоннами, которые можно увидеть за зданием в центре города. Сначала они казались почти случайным остатком старой постройки. Затем выяснилось, что дом был связан со старообрядческой семьёй, а сам купец занимался скобяными и церковными изделиями. Ему удалось попасть внутрь здания и увидеть старый подвал. Позже он узнал, что в советское время там размещалась типография. Тяжёлое оборудование оказалось слишком большой нагрузкой для старой конструкции, кирпичная кладка начала разрушаться, и внутри появились бетонные сваи. Такие открытия, по словам Чингиза, дают особое ощущение. Ты можешь десятилетиями проходить мимо здания и вдруг обнаружить, что внутри сохранился фрагмент совершенно другой эпохи.
- Мы часто видим красивый фасад, но не задумываемся, кто здесь жил, чем занимался хозяин дома, какие события происходили внутри, - говорит он.
Между легендой и фактами
История Уральска находится на границе между архивными документами и городской легендой. Самый известный пример - дом Карева. Согласно распространённой легенде, купцы Карев и Овчинников сначала дружили. Овчинников любил наблюдать рассвет с балкона, а после ссоры Карев якобы решил построить здание, которое закроет бывшему другу вид на восходящее солнце. Для города эта история давно стала почти визитной карточкой.
Для экскурсовода есть важный принцип: не выдавать легенду за доказанный факт, но и не отказываться от неё полностью. Ведь городская память складывается не только из официальных документов. Иногда именно легенда сохраняет интерес к человеку или зданию, после чего появляется желание искать подтверждения. Поэтому Чингиз Баймуратович обращается и к книгам, и к архивам, и к рассказам потомков. Если есть только устная история, он воспринимает её как зацепку для дальнейшего поиска. Эта исследовательская работа постепенно меняет и самого экскурсовода. Даже знакомый маршрут для него не становится окончательно изученным. Один и тот же дом можно увидеть снаружи, затем попасть внутрь, обнаружить старую лестницу, подвал или декоративный элемент - и привычная улица вдруг превращается в совершенно другое пространство.
Уральск, который не замечают жители
Парадокс исторического Уральска, по мнению Чингиза Сатанова, заключается в том, что приезжий иногда внимательнее местного жителя. Туристы спрашивают: «Что посмотреть в Уральске?» Но ему хотелось бы слышать другой вопрос: «Почему Уральск стал именно таким? Какие люди и события сформировали этот город?»
- Потому что Уральск - это не только достопримечательности. Это прежде всего люди, их судьбы, легенды, трагедии, достижения и повседневная жизнь.
И когда человек начинает задавать такие вопросы, экскурсия превращается уже не просто в прогулку по городу, а в настоящее путешествие во времени,
- считает он.
Чингиз говорит о зданиях, рядом с которыми люди живут или работают, но зачастую не знают их истории. Иногда это особенно заметно, когда исторический объект используется как обычное помещение или склад. Для экскурсовода такая ситуация становится болезненной. Он рассказывает о случаях, когда пытался объяснить людям историческую ценность здания, а в ответ слышал равнодушие. Проблема здесь не только в сохранении архитектуры. Если человек не знает, что находится за фасадом, он не воспринимает здание как часть собственной истории. Именно поэтому одна из главных задач экскурсии для Чингиза Сатанова - не перечислить даты и фамилии, а изменить взгляд человека на привычное пространство.
Город, в котором можно увидеть несколько веков
Сам Уральск он описывает как спокойный, зелёный и размеренный город. Но за этой внешней неторопливостью скрывается сложная история. В нашей беседе Чингиз Баймуратович обращает внимание на спор вокруг даты основания города. В привычной версии современный Уральск связывают с 1613 годом. При этом археологические исследования городища Жаик указывают на существование здесь более раннего поселения, которое он связывает с XIII веком и периодом Золотой Орды. Именно эта многослойность истории ему кажется особенно важной. До казачьего периода здесь уже существовала жизнь, проходили торговые пути, формировалась инфраструктура.
- Когда рассказываешь о находках, связанных с городищем Жаик, особенно впечатляют вещи, которые сегодня кажутся совершенно привычными: хамамы, система водоснабжения, канализация. Мы привыкли воспринимать далёкое прошлое как что-то очень простое и примитивное, а здесь вдруг видим достаточно развитую городскую среду. Понимаешь, что люди уже тогда умели организовывать пространство, строить и создавать условия для комфортной жизни, - говорит он. - Отдельная история - археологические находки сарматского периода. Я помню историю обнаружения захоронения, которое связывают с сарматской царицей, и те экспонаты, которые впоследствии были представлены в музее. Такие находки интересны не только сами по себе. Они словно меняют масштаб разговора о нашем городе. Получается, история Уральска гораздо старше того городского ландшафта, который мы привыкли видеть сегодня. За современным городом стоит огромный пласт истории, уходящий на многие столетия и даже тысячелетия назад.
Что исчезло
При этом значительная часть исторического города уже потеряна. Чингиз Баймуратович говорит о десятках зданий и культовых сооружений, которые были разрушены в разные периоды. Из существовавших ранее церквей, по его словам, часть была снесена, исчезли католический и буддийский храмы, несколько мечетей. Особенно его волнует исчезновение не отдельных построек, а целых городских пространств.
- Если бы мне дали возможность вернуть Уральску какой-то один утраченный объект, я бы, наверное, выбрал дом трезвости. Это было очень интересное место. Туда люди могли прийти, провести время, поиграть в шахматы, шашки, карты - но при этом без алкоголя. Сейчас самого здания уже нет, осталась только память о нём, а некоторые элементы мы можем увидеть разве что на старых фотографиях, - делится он. - Ещё один объект, который, конечно, жаль потерять, - старый железнодорожный вокзал. Вообще, когда начинаешь изучать историю городской архитектуры, обнаруживаешь, насколько много важных зданий связано с одними и теми же архитекторами. Один из них работал сразу над несколькими знаковыми сооружениями Уральска - в том числе над бывшей Русско-казахской ремесленной школой, где сегодня располагается краеведческий музей, домами купцов и другими зданиями. Поэтому, когда исчезает один такой объект, мы теряем не просто отдельное здание, а часть целой архитектурной истории города.
Туризм начинается с навигации
Говоря о туристическом потенциале Уральска, Чингиз Сатанов предлагает начинать с простых вещей - понятной навигации и цельных исторических маршрутов.
- Уральску очень не хватает элементарной навигации. Человек может проехать мимо музея или исторического объекта и даже не понять, что находится рядом. Иногда достаточно заметного указателя: здесь музей, здесь останавливался известный человек, здесь исторический объект. Дальше человек сам решит, интересно ему это или нет.
Одной из перспективных идей он считает пешеходный маршрут от краеведческого музея до Казанской площади, который ранее предлагал создать Алтай Кульгинов.
- Историю города можно рассказывать прямо на улицах. Человек идёт пешком, видит здания, читает информацию и понимает, что здесь происходило. Сама улица становится частью экскурсии.
По мнению Чингиза, такой подход позволяет объединить в один маршрут разные страницы истории - купеческую, образовательную, религиозную, культурную. Поэтому он видит перспективу не только в архитектурных экскурсиях, но и в маршрутах по храмам, мечетям и старым кладбищам, в том числе по территории возле «Телецентра», где сохранились захоронения известных горожан.
В конечном счёте, считает экскурсовод, Уральску не нужно придумывать новую историю. Её достаточно внимательно прочитать в уже существующих улицах, зданиях и местах - и научиться показывать её другим.
«История Уральска не заканчивается в музеях и на экскурсионных маршрутах. Иногда она находится буквально за соседним фасадом - нужно только остановиться и посмотреть внимательнее»
Старый дом для Чингиза Сатанова - это прежде всего человеческая история. За окнами и декоративными элементами скрываются судьбы владельцев, торговля, семейные события и повседневная жизнь города.
Городская легенда не всегда имеет документальное подтверждение, но от этого она не становится бесполезной. Иногда именно легенда становится отправной точкой для поиска архивных свидетельств и новых фактов.
«Парадокс Уральска в том, что приезжий порой внимательнее местного жителя. Турист спрашивает, что посмотреть, а гораздо интереснее спросить, почему город стал именно таким и какие люди сформировали его облик»
«Уральску не нужно придумывать новую историю - она уже есть в его улицах и зданиях. Понятная навигация и цельные пешеходные маршруты могли бы помочь жителям и туристам увидеть её по-новому»
Ескі Оралдың қасбеттерінің артында
Шыңғыс Сатанов бес-алты жас шамасында еді, бір күні балабақшадан қашып, көпестер Карев пен Ванюшиннің үйіне қарайды. Содан кейін ата-ана, әрине, қорқып, баланы көп ұзамай тапты, бірақ ол өмірінің соңына дейін бұл жолды есіне алды. Бүгінде Шыңғыс тарихи Оралға экскурсия жүргізеді және бала кезіндегі іс-әрекетін жалғастыруда: ескі үйлерге тоқтайды. Енді ғана ол басқаларға оның қасбетінің артында не жасырылғанын айтып жатыр: мұнда кім тұрды? Қожайын не істеді? Жүз жыл бұрын бұл есіктерден кім өтті? Ғимарат қандай оқиғаларды бастан өткерді? Орал гид үшін экскурсия осы сұрақтардан басталады. Оның пікірінше, қаланың тарихы тек мұражайлар мен ескерткіштерде ғана емес. Кейде ол келесі көшеде тұрады - сіз оны байқап үйренуіңіз керек.
Қаланың тарихын таныс көшелер мен ғимараттардан қалай көруге болады
Балалық шақтан бастап, тарихи мұрағатқа дейін
Шыңғыс Баймұратұлының қарт Оралға деген қызығушылығы бірте-бірте дербес хоббиге айналды. Ол өлкетанушылармен танысып, мұрағат материалдарын, ескі фотосуреттер мен құжаттарды іздей бастады. Оның үстіне ресми дереккөздер жиі жеткіліксіз болды. Өкінішке орай, тарихи материалдардың бір бөлігі, өлкетанушылардың айтуынша, революциялық оқиғалардан кейін жоғалып кетті: кейбір құжаттар олармен бірге алынды, басқалары жойылуы мүмкін немесе жай ғана жылытуға пайдаланылуы мүмкін. Сондықтан белгілі бір адамдар туралы ақпаратты кейде ұрпақтар, ескі фотосуреттер және ауызша тарих арқылы қалпына келтіруге тура келеді. Гид үшін маңызды дереккөздердің бірі ескі кітапхана қорлары болды. Ол өзінің қызметкерлерімен бірге сақтау бөлмесіне қалай түскенін есіне алды, онда кітаптар енді әдеттегі кітапхана басылымдарына ұқсамайтын болды: сарғайған беттер, нәзік қағаздар, ескі құжаттар. Дәл сол жерде, оның айтуынша, адам өткенмен физикалық байланысты сезінеді.
– Менің ізденуімде «Көне Орал» мұражайының директоры, өлкетанушы Геннадий Мухиннің үлесі зор. Ресми дереккөздерде адам туралы мәлімет болмаса, ол бір кездері ұрпақтарымен сөйлескен немесе ескі фотосуреттерін әкелген адамды білуі мүмкін, дейді гид.
Осылайша, бір үйдің тарихын мүлдем күтпеген қосылыстар арқылы қалпына келтіруге болатын еді. Бұл еңбек Шыңғыс Баймұратұлын шағын ақпаратты да қадірлеуге үйретті. Мысалы, көпес Карпов туралы мұрағатта бірнеше жол ғана табылды, одан Карповтың көтерме және бөлшек ұн саудасымен айналысқанын, үйінің жанында қоймасы барын білген. «Кем дегенде бірдеңе», - деп гид осындай олжалардың құндылығын сипаттайды. Белгілі бір ғимараттың тарихын қайта құруға тырысатын адам үшін ескерткіштің ресми сипаттамасының бүкіл бетінен гөрі екі жол маңыздырақ болуы мүмкін.
Өмірбаян ретінде үй
Шыңғыс Баймұратұлын тек сәулет өнерінің өзі ғана емес, ең алдымен оның артында тұрған адамзат тарихы қызықтырады. Орал орталығындағы ескі үйлердің барлығы дерлік көшеден көрінгеннен де көп нәрсені аңғартады деп есептейді ол. Сырттай адам қасбетті, терезелерді, сәндік элементтерді көреді. Бірақ олардың артында нақты тағдырлар, сауда-саттық, отбасылық оқиғалар, күнделікті өмір мен қала оқиғалары жатыр. Оның сүйікті мысалдарының бірі - сәулетші Дельмединоның үйі. Бала кезінде Шыңғыс оның жанынан өтіп бара жатып, қызығып басын көтерді. Кейінірек қала тарихын зерттей келе, ол ішке кіріп, көшеден көрінбейтін бөлшектерді тапты.
- Ғимараттың әдеттен тыс жертөлесі бар. Мұнда ескі кірпіш құрылымдар, шағын терезелер мен кірпіштер бір-бірін әдеттегі заманауи құрылымдарсыз спираль түрінде ұстайтындай етіп жасалған күмбезді төбелер бар, дейді Шыңғыс Сатанов.
Осыған ұқсас оқиға көпес Симақовтың үйінде болған. Шыңғысты қала орталығындағы бір ғимараттың артында көрінетін екі бағана қызықтырды. Бастапқыда олар ескі ғимараттың кездейсоқ қалдықтары сияқты көрінді. Содан кейін бұл үй ескі сенуші отбасымен байланысты екені белгілі болды, ал саудагердің өзі құрылыс және шіркеу бұйымдарымен айналысады. Ол ғимараттың ішіне кіріп, ескі жертөлені көріп үлгерді. Кеңес өкіметі кезінде ол жерде баспахана болғанын кейін білді. Ауыр техника ескі құрылымға тым көп жүк түсіретінін дәлелдеді, кірпіш қаңылтыры құлай бастады, ішінде бетон қадалары пайда болды. Мұндай ашылымдар, Шыңғыстың айтуынша, ерекше сезім береді. Ғимараттың жанынан ондаған жылдар бойы өтіп бара жатып, кенеттен оның ішінде мүлде басқа дәуірдің фрагменті сақталғанын байқай аласыз.
«Біз әдемі қасбетті жиі көреміз, бірақ біз мұнда кім тұрғанын, үйдің иесі не істегенін, ішінде қандай оқиғалар болғанын ойламаймыз», - дейді ол.
Аңыз бен фактілер арасында
Орал қаласының тарихы мұрағат құжаттары мен қала аңызының шекарасында жатыр. Ең танымал мысал - Каревтің үйі. Кең тараған аңыз бойынша, көпестер Карев пен Овчинников алғашында дос болған. Овчинников балконнан күннің шығуын тамашалағанды ұнататын, ал жанжалдан кейін Карев бұрынғы досының күннің шығуына тосқауыл болатын ғимарат салуға шешім қабылдады. Қала үшін бұл оқиға әлдеқашан визит картасына айналды.
Жолбасшы үшін маңызды қағида бар: аңызды дәлелденген факт ретінде көрсетпеу, бірақ одан толығымен бас тартпау. Өйткені, қала жады ресми құжаттардан ғана құралмайды. Кейде адамға немесе ғимаратқа деген қызығушылықты сақтайтын аңыз болып табылады, содан кейін растауды іздеуге деген ұмтылыс пайда болады. Сондықтан Шыңғыс Баймұратұлы кітаптарға, мұрағаттарға, ұрпақтар әңгімелеріне жүгінеді. Тек ауызша тарих болса, оны одан әрі ізденістің сыры деп қабылдайды. Бұл зерттеу жұмысы нұсқаулықтың өзін біртіндеп өзгертеді. Тіпті оған таныс маршрут толық зерттелмейді. Сіз сол үйді сыртынан көре аласыз, содан кейін ішке кіріп, ескі баспалдақ, жертөле немесе сәндік элементті таба аласыз - және таныс көше кенеттен мүлде басқа кеңістікке айналады.
Тұрғындар байқамай қалған Орал
Тарихи Оралдың кереғарлығы, Шыңғыс Сатановтың пікірінше, келушінің кейде жергілікті тұрғыннан гөрі мұқият болуы. Туристер: «Оралда не көруге болады?» деп сұрайды. Бірақ «Орал неге осылай болды, бұл қаланы қандай адамдар мен оқиғалар қалыптастырды?» деген тағы бір сұрақты естігісі келеді.
– Өйткені Орал тек көрікті жерлермен ғана шектелмейді. Бұл, ең алдымен, адамдар, олардың тағдырлары, аңыздар, трагедиялар, жетістіктер және күнделікті өмір.
Ал адам осындай сұрақтар қоя бастағанда, экскурсия енді қаланы аралауға емес, уақыт бойынша нақты саяхатқа айналады.
– деп ойлайды.
Шыңғыс адамдар тұратын немесе жұмыс істейтін, бірақ көбінесе тарихын білмейтін ғимараттар туралы айтады. Кейде бұл тарихи нысанды кәдімгі бөлме немесе қойма ретінде пайдаланған кезде әсіресе байқалады. Гид үшін бұл жағдай ауыр болады. Ол адамдарға ғимараттың тарихи құндылығын түсіндіруге тырысқан және жауап ретінде немқұрайлылықты естіген жағдайларды айтады. Бұл жерде мәселе тек архитектураны сақтауда емес. Егер адам қасбеттің артында не тұрғанын білмесе, ол ғимаратты өз тарихының бір бөлігі ретінде қабылдамайды. Сондықтан да Шыңғыс Сатановқа арналған экскурсияның басты міндеттерінің бірі - күндер мен есімдерді тізбеу емес, адамның таныс кеңістікке көзқарасын өзгерту.
Бірнеше ғасырларды көруге болатын қала
Ол Оралдың өзін сабырлы, жасыл, өлшемді қала деп сипаттайды. Бірақ бұл көрінетін баяулықтың артында күрделі оқиға жатыр. Әңгімемізде Шыңғыс Баймұратұлы қаланың құрылған мерзімі төңірегіндегі дауға назар аударады. Кәдімгі нұсқада қазіргі Орал қаласы 1613 жылмен байланыстырылады.Сонымен қатар Жайық қалашығының археологиялық зерттеулері бұл жерде ертедегі қоныстың болғанын көрсетеді, ол оны 13 ғасырмен және Алтын Орда дәуірімен байланыстырады. Дәл осы көпқабатты тарих оған ерекше маңызды болып көрінеді. Казактар кезеңіне дейін мұнда өмір болды, сауда жолдары өтіп, инфрақұрылым қалыптасты.
– Жайық қалашығына қатысты олжалар туралы айтқанда, әсіресе, бүгінде мүлдем таныс болып көрінетін нәрселер: хаммамдар, су құбыры, кәріз жүйесі сізді таң қалдырады. Біз алыс өткенді өте қарапайым және қарабайыр нәрсе ретінде қабылдауға дағдыланғанбыз, бірақ мұнда кенеттен жеткілікті дамыған қалалық ортаны көреміз. Адамдар ғарышты ұйымдастыруды, құрылыс салуды және жайлы өмір сүруге жағдай жасауды бұрыннан білетінін түсінесіз, - дейді ол. - Сарматтар дәуіріндегі археологиялық олжалар бөлек әңгіме. Сармат патшайымына қатысты жерлеудің табылғаны туралы әңгіме, кейін мұражайға қойылған экспонаттар есімде. Мұндай олжалар біздің қаланың тарихында ғана емес, әңгіменің ауқымы туралы да қызықты болып көрінетін сияқты. Орал қаласы біз көріп үйреніп қалған қала пейзажынан әлдеқайда көне. Қазіргі қаланың артында сан ғасырлар, тіпті мыңжылдықтарға созылған үлкен тарих жатыр.
Не жоғалып кетті
Сонымен қатар, тарихи қаланың айтарлықтай бөлігі қазірдің өзінде жойылды. Шыңғыс Баймұратұлы әр кезеңде қираған ондаған ғимараттар мен ғибадат орындары туралы айтады. Оның айтуынша, бұрын болған шіркеулердің кейбірі бұзылып, католик және будда храмдары, бірнеше мешіттер жоғалып кеткен. Ол әсіресе жеке ғимараттардың емес, тұтас қалалық кеңістіктердің жоғалып кетуіне алаңдайды.
– Егер маған жоғалған бір нысанды Оралға қайтаруға мүмкіндік берілсе, мен байсалды үй таңдар едім. Бұл өте қызықты жер болды. Адамдар ол жерге келіп, уақыт өткізіп, шахмат, дойбы, карта ойнай алады, бірақ алкогольсіз. Қазір ғимараттың өзі жоқ, оның естелігі ғана қалды, біз ескі фотосуреттерден кейбір элементтерді ғана көре аламыз», - деп бөлісті ол.- Әрине, жоғалтқаны өкінішті тағы бір нысан – ескі теміржол вокзалы. Жалпы, қала сәулетінің тарихын зерттей бастағанда, сол сәулетшілермен қаншама маңызды ғимараттардың байланысы бар екенін байқайсыз. Олардың бірі бір кездері бірнеше ресейлік иконалық иконада жұмыс істеген. Қазіргі таңда тарихи-өлкетану мұражайы орналасқан қолөнер училищесі, саудагерлер үйлері және басқа да ғимараттар, сондықтан бір нысан жойылғанда, біз жеке ғимаратты ғана емес, бүкіл қаланың сәулет тарихының бір бөлігін жоғалтамыз.
Туризм навигациядан басталады
Оралдың туристік әлеуеті туралы айта отырып, Шыңғыс Сатанов қарапайым нәрселерден – анық навигация мен тұтас тарихи маршруттардан бастауды ұсынады.
– Оралда қарапайым навигация шынымен жетіспейді. Адам көлікпен мұражайдың немесе тарихи орынның жанынан өтіп, жақын жерде не барын білмеуі мүмкін. Кейде көзге түсетін белгі жеткілікті: міне, мұражай, мұнда атақты адам қалды, міне, тарихи орын. Сонда адам оған қызыға ма, жоқ па, өзі шешеді.
Ол ең перспективалы идеялардың бірі ретінде тарихи-өлкетану мұражайынан Қазан алаңына дейін Алтай Көлгінов жасауды ұсынған жаяу жүргіншілер жолы деп санайды.
– Қаланың тарихын көшеде-ақ айтуға болады. Адам жаяу жүреді, ғимараттарды көреді, ақпаратты оқиды және мұнда не болғанын түсінеді. Көшенің өзі экскурсияның бір бөлігіне айналады.
Шыңғыстың пікірінше, бұл тәсіл тарихтың әртүрлі беттерін бір бағытқа біріктіруге мүмкіндік береді – сауда, ағарту, діни, мәдени. Сондықтан ол тек сәулет экскурсияларында ғана емес, сонымен қатар ғибадатханаларға, мешіттерге және ескі зираттарға, оның ішінде атақты азаматтардың жерленген жерлері сақталған «Телеорталық» маңындағы аумаққа баратын жолдардан да перспективаларды көреді.
Түптеп келгенде, Оралға жаңа тарих ойлап табудың қажеті жоқ деп есептейді гид. Оны бар көшелерде, ғимараттарда және орындарда мұқият оқып, оны басқаларға көрсетуді үйрену жеткілікті.
«Оралдың тарихы мұражайлар мен экскурсиялық маршруттармен бітпейді, кейде ол көрші қасбеттің артында болады - тек тоқтап, мұқият қарау керек».
Шыңғыс Сатанов үшін ескі үй – ең алдымен адам тарихы. Терезелердің және сәндік элементтердің артында иелерінің тағдыры, сауда, отбасылық оқиғалар және қаланың күнделікті өмірі жасырылады.
Қала аңызында әрқашан құжаттық дәлел бола бермейді, бірақ бұл оны пайдасыз етпейді. Кейде мұрағаттық дәлелдер мен жаңа фактілерді іздеудің бастапқы нүктесіне аңыз болады.
«Оралдың парадоксы – келушінің кейде жергілікті тұрғынға қарағанда мұқият болуы. Турист не көремін деп сұрайды, бірақ қала неге осылай болды, оның келбетін адамдар қалай қалыптастырды деген сұрақ одан да қызық».
"Оралға жаңа оқиға ойлап табудың қажеті жоқ - ол оның көшелері мен ғимараттарында бұрыннан бар. Таза навигация және біркелкі жаяу жүру маршруттары тұрғындар мен туристерге оны жаңа қырынан көруге көмектесе алады."
